Köprü başında, ırmak kenarında bir cami. Asıl hikâyesi ise
biraz ileride, bir kayanın üzerinde yazılı.
1414Kunç Köprü başıKuzey yaka
Bayezid Paşa Camii. TTK Arşivi
(Kültürel Miras Boyutuyla Amasya, Fotoğraf-2).
📜 Belgeler ne diyor?
Cami, Kunç (Kuş) Köprü'nün doğusunda yer alır ve
1414 yılında, vezirlik ile Rumeli Beylerbeyiliği görevini bir
arada yürüten Bayezid Paşa tarafından yaptırılmıştır.1İki kubbeli yapısıyla dönemin taş işçiliğindeki ustalığını
sergiler.1
Bayezid Paşa, Yıldırım Bayezid'in oğlu Çelebi Mehmed'in yanına
katılarak Vali Naibi sıfatıyla Amasya'ya gönderilen vezirlerdendir;
Osmanlı'nın Fetret Devri ve sonrasına damgasını vurmuş bir devlet
adamıdır.2
Bir de şu var: Bayezid Paşa, savaş meydanında hayatını kaybeden
ilk vezir-i azam olarak bilinir.3
Evliya Çelebi bu camiyi anlatıyor
Canlandırma
Evliya Çelebi
1611–1682 (?) · Elli yılda on ciltlik Seyahatnâme
EVLİYA ÇELEBİ
Devam etmek için kutuya dokun
Bu bir canlandırmadır. Anlatılanların tamamı Evliya Çelebi'nin
Seyahatnâme'de Bayezid Paşa Camii'ni andığı yerden, Ali Tuzcu'nun derlemesindeki Türkçe çeviriden gelir;4
sadeleştirildi, hiçbir bilgi eklenmedi. Görsel, yapay zekâyla (Google Gemini) üretilmiş bir canlandırmadır; bağlantı yavaşken yerine 17. yüzyıl kıyafetinden esinlenerek ayrıca çizilmiş bir resim görünür. Ses, yapay zekâyla (ElevenLabs) üretilmiştir; tarayıcı bu dosyaları çalamadığında cihazınızın kendi makine sesi okur. Kimsenin gerçek sesi değildir.
Bir caminin iki mimarı
Osman Fevzi Olcay, camide iki ayrı kitabe okur. İkisi de yapıyı
anlatır, ama farklı mimar ve farklı yıl verir. Bu sayfa
ikisini de gösterir; birini ötekine tercih etmez.5
Kapı kitabesi
Mimar Şemseddin H. 817 · Muharrem (Mart 1414)
Kitabe, yapıyı Sultan Mehmet bin Bayezid Han döneminde, vezir
Bayezid Paşa'nın inşa ettirdiğini söyler.5
Son cemaat yerindeki direk kitabesi
Mimar Yakup ibni Abdullah H. 822 (1418)
Sağdaki direğin üstünde iki satırlık bir kitabe daha vardır. Soldaki
direkte ise yazıyı yazanın adı geçer: Zeyneddin bin
Zekeriya.5
Neden iki tarih olabilir? Bunu bilmiyoruz ve tahmin etmiyoruz.
Kaynakta ikisi de yazılıdır; aradaki dört yıl bir ek yapıyı, bir onarımı
ya da işin tamamlanmasını gösteriyor olabilir. Sayfa bu boşluğu
doldurmuyor.
Kâğıda değil, kayaya yazılmış bir vakfiye
Bu caminin en şaşırtıcı yanı, caminin kendisi değil.
Bayezid Paşa yalnız bir cami yaptırmadı; bir de vakıf kurdu.
Bu vakıf, pek çok taşınır malın yanı sıra Merzifon'dan Terziköy'e
kadar uzanan geniş bir araziyi kapsıyordu.2
Vakfiyeler genelde kâğıda yazılır, bir sandıkta saklanır. Bunun vakfiyesi
ise şehir merkezinde, Leğenkaya mevkiinde som kayanın üzerine
nakşedildi. Ali Yardım'ın ifadesiyle türünün tek örneğidir:
Anadolu'da bir vakfiyenin doğrudan kayaya işlendiği başka bir yer
bilinmiyor.2
Kitap, kitabenin bugün nerede olduğunu tarif ediyor: köprüden karşıya
geçip sola dönüldüğünde, elli metre kadar ileride sağdaki dağın
eteğinde. Üstünden yapay bir şelale akar ve kitabenin artık
cam bir koruması vardır.1
Okunması altı aydan fazla sürdü
Zaman ve hava, taşı yiyip kitabeyi okunamaz hâle getirmişti.
Prof. Dr. Ali Yardım onu estampajla — ıslak kâğıdı ya da
bezi taşa bastırıp kabartmasını çıkarma yöntemiyle — harf harf
çözdü.2
İlk gidişinde çantaya koyduğu estampajdan ancak elli kadar kelime
okuyabildi; bunlar dağınıktı, metin bütünlenmiyordu. Otuz kelimenin daha
okunabileceğini düşünüp 13 Eylül 2000'de ekibiyle İzmir'den
Amasya'ya dört günlük bir yolculuk daha yaptı. Bu kez kitabenin yıpranmış
yerlerinin kelime kelime, satır satır estampajını aldı; bazılarını
iki üç kez tekrarladı. İkinci gidiş 25 kelime daha kazandırdı ve
çözülen kelime sayısı 75-80'e ulaştı. Ancak o zaman metnin anlamı
ortaya çıktı.2
Çalışmanın nasıl bir uğraş olduğunu anlatan bir ayrıntı: Yardım,
kendisiyle yapılan bir görüşmede bazı kelime ve harfleri rüyasında
gördüğünü söylemiştir.
Aktaran: Amasya Valiliği, kitabın Sunuş bölümü.2
1Bilinen tek örnek: kayaya işlenmiş vakfiye2
6 ay+Kitabenin çözülmesi2
75–80Sonunda okunabilen kelime2
Oradayken şunlara bak
İki kubbeye. Harim tek mekân değil; yapı iki kubbeyle
örtülüdür.1
Son cemaat yerinin direklerine. Sağdakinde mimarın,
soldakinde yazıyı yazanın adı var.5 Çoğu ziyaretçi
bunlara bakmadan geçer.
Köprüye. Cami Kunç Köprü'nün hemen
başındadır;5 yapı ile geçit birlikte düşünülmüş.
Sonra karşıya geç ve sola dön. Elli metre ileride, sağdaki
dağın eteğinde cam korumalı kaya kitabesi duruyor.1
Caminin vakfiyesi orada yazılı.
Künye
Yapım
14141 — kitabeye göre H. 817 Muharrem5
Yaptıran
Bayezid Paşa — vezir ve Rumeli Beylerbeyi1
Mimar
Kaynakta iki ad geçer: Şemseddin ve Yakup ibni Abdullah5
Kültürel Miras Boyutuyla Amasya (Amasya: Amasya Üniversitesi, BAP Projesi SEB-BAP25-0233, 2026), 32.
Ali Yardım, Amasya Kaya Kitâbesi (Bâyezid Paşa İmareti Vakfiyesi) (Ankara: Amasya Valiliği Kültür Yayınları, 2004), V-VII, IX-X. — “Sunuş” (V-VII): Bayezid Paşa'nın Amasya'ya gönderilişi, vakfın kapsamı, kaya kitabesinin durumu ve Yardım'ın kelimeleri rüyasında gördüğü aktarımı. “Önsöz” (IX-X): estampaj çalışması, 13 Eylül 2000 tarihli ikinci gidiş ve çözülen kelime sayısı.
Hüseyin Menç, Tarih İçinde Amasya (Amasya: Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2014), 96, naklen Kültürel Miras Boyutuyla Amasya (Amasya: Amasya Üniversitesi, BAP Projesi SEB-BAP25-0233, 2026), 32. — Menç'in kitabı elimizde metin olarak bulunmadığı için doğrudan görülmemiştir; bu yüzden naklen verilmiştir.
Ali Tuzcu, Seyahatnâmelerde Amasya (Amasya: Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2007), 68, 70. — Evliya Çelebi'nin camiler (68) ve misafirhaneler (70) listesinde Bayezid Paşa; anlatıcı sahnesindeki sözler. Evliya'nın cümlesindeki “Çekerek Nehri” adı sahnede “nehir” diye sadeleştirildi: şehrin ırmağına Evliya başka yerde Tozanlı der.
Osman Fevzi Olcay, Amasya Şehri (Amasya: Amasya Belediyesi, 2010), 148-149. — Kapı kitabesinin çevirisi, son cemaat yerindeki direk kitabeleri ve caminin konumu.