Şehrin eserleri · Cami

Gümüşlü Camii

Bu cami üç kez yandı. Her seferinde bir başkası onu yeniden yaptırdı. Bugün ayakta duran yapı, altı yüz yıllık bir inatçılığın sonucudur.

725 H · 1324–1325 Halk arasında “Taciye” Güney yaka

Gümüşlü Camii: kare planlı harim, kubbe ve ahşap son cemaat yeri — Gümüşlü Camii. *Emir Gültekin Arşivi (Kültürel Miras Boyutuyla Amasya, Fotoğraf-7).*

📜 Belgeler ne diyor?

Cami ilk olarak Gümüşlüzade Tâceddin Mahmud Çelebi tarafından hicrî 725 yılında yaptırılmıştır. Halk arasında yaptıranın lakabından gelen “Taciye” adıyla meşhur olmuştur.^1, 2, 3

Neden bazen 1324, bazen 1325 yazıyor? Hicrî 725 yılı, milâdî takvimde 1324'ün sonuyla 1325'in büyük bölümüne denk gelir. Bu yüzden kitap 1324–1325 der;¹ kaynaklar çoğunlukla kısaca 1325 yazar.^2, 3 İkisi de aynı hicrî yılı gösterir, bir çelişki değildir.

Gümüşlüzadeler, Amasya'da tasavvufun yayılmasına ve kurumlaşmasına öncülük etmiş bir ailedir; bu cami onların yaptırdığı yapıların en önemlilerinden biridir.²

Caminin bir de resmî adı vardı. Osmanlı arşivlerinde 387 numaralı tapu tahrir defterinde yapı “Gümüşoğlu Camii” olarak kayıtlıdır.^2, 3

Üç yangın, dört onarım

Bu zincirin tamamı, kitabın da dayandığı kaynakta yazılıdır.²

725 H Gümüşlüzade Tâceddin Mahmud Çelebi camiyi yaptırır. Halk ona “Taciye” der.^1, 2
Yanıyor Cami yanar; tarihi kaynaklarda verilmez.^1, 2
1485 Gümüşlüzade Defterdar Ahmed Bey camiyi bu kez kâgir (taş) olarak yeniden inşa ettirir.^1, 2
1612 Cami yeniden yanar. Onarımını Şemsettin Paşa yaptırır.²
1688 Gümüşlüzade İbrahim Bey daha geniş bir onarım yaptırır.^1, 2
1721 Cami üçüncü kez yanar. Mustafa Ağa onartır.^1, 2
1903 Bir onarım sırasında, bugün gördüğümüz ahşap son cemaat yeri eklenir.^1, 2

1612 yangını kitapta yok. Kitabın bu bölümde dayandığı kaynak (Tolga Aydın) 1612'de bir yangın daha olduğunu ve onarımı Şemsettin Paşa'nın yaptırdığını yazar.² Sayfa kaynağı esas aldı; bu ayrıntı kitaba eklenmek üzere not edildi.

Bir kitabe, üç okuma

Yeniden yapılışın tarihi, caminin kitabesine ebced ile — yani harflerin sayı değerleriyle — yazılmıştır. Böyle bir tarihi okumak yoruma açıktır ve araştırmacılar aynı taştan farklı yıllar çıkarmıştır.

Uzunçarşılı ve H. Hüsameddin

H. 890 → 1485

Kitabedeki ebced tarihini böyle okumuşlardır.³ Kitabın ve Aydın'ın verdiği yıl da budur.^1, 2

Osman Fevzi Olcay

H. 895

Olcay, kitabeyi aktarırken caminin 895 yılında yapıldığını yazar; yaptıran olarak yine Gümüşlüzade Ahmed Bey'i gösterir.⁴

Türkiye'de Vakıf Abideleri ve Eserleri

1491

Bu yayın hem tarihi farklı verir hem de yaptıranı Defterdar Mahmut Bey olarak kaydeder.³

Bu sayfa bir okumayı seçmiyor. Üçü de yayımlanmış kayıtlardır. Kitabın ve en çok kaynağın birleştiği yıl 1485 olduğu için künyede o yazılıdır; ötekiler burada durur ve silinmez.

🏛️ Yapı nasıl?

Cami kesme taştan yapılmıştır. Kare planlı bir ana mekân ve iki yanındaki hacimlerden oluşur; üzerini kiremit kaplı bir kubbe örter.^2, 3 Minare tuğla ile örülmüştür.^1, 5

Son cemaat yeri beş gözlüdür. Orta bölüm içten kubbe tonozlu, diğer gözler içten ahşap tavanlıdır; üstü ise düz bir sakıf gibidir. Ortadaki göz üçgen alınlıkla yapılmıştır. Ahşap üst örtü beş ahşap sütuna oturur.²

Son cemaat yerinin tam karşısında sekizgen planlı bir şadırvan bulunur. Sekizgenin her yüzü kırma çatılıdır; ortasında hafif sivri bir külah vardır ve bu külah içten kubbelidir. Çatılar sekiz ahşap sütun üstüne oturur.²

Bir ayrıntı kayboldu. Kuzucular, 20. yüzyıl başında eklenen ahşap son cemaat yerinin cami girişinin bir bölümünü örttüğünü ve mukarnasların bir kısmının açıkta kaldığını kaydeder.³ Yani bugün gördüğün giriş, özgün hâlinin tamamı değil.

Oradayken şunlara bak

Son cemaat yerinin gözlerini say. Beş tane.² Ortadakinin üçgen alınlığını ara.
Girişin üstüne bak. Ahşap son cemaat yeri kapının bir kısmını örtüyor; mukarnasların bir bölümü dışarıda kalmış.³ Örtülen kısmı gözünle tamamlamaya çalış.
Şadırvanın sütunlarını say. Sekiz ahşap sütun, sekizgen bir plan.²
Minarenin malzemesine bak. Gövde taş değil, tuğla örgüdür.^1, 5 Yakındaki camilerle karşılaştır.
Ve şunu düşün: bu duvarların gördüğü üç yangın var. Taş olmasının sebebi, ilkinin sonucudur.^1, 2

Künye

İlk yapım: Hicrî 725 — milâdî 1324–1325^1, 2
Yaptıran: Gümüşlüzade Tâceddin Mahmud Çelebi^1, 2
Diğer adları: Taciye Camii^1, 2 · Gümüşoğlu Camii (tapu tahrir defteri)^2, 3
Yeniden yapım: 1485, Gümüşlüzade Defterdar Ahmed Bey^1, 2 (kaynaklarda H. 895 ve 1491 okumaları da vardır^3, 4)
Malzeme: Kesme taş; minare tuğla^1, 2, 5
Plan: Kare planlı harim, iki yanda ek hacimler, kubbe örtü^1, 3, 5
Son cemaat yeri: Beş gözlü, ahşap; 1903 onarımında eklendi^1, 2
Konum: 40.652115, 35.834799 — OpenStreetMap'ten doğrulandı
Kitapta: Kültürel Miras Boyutuyla Amasya, s. 36

📍 Haritada aç

Kaynaklar

Kültürel Miras Boyutuyla Amasya (Amasya: Amasya Üniversitesi, BAP Projesi SEB-BAP25-0233, 2026), 36.
Tolga Aydın, Amasya Tekkeleri (Bursa: Bursa Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019), 98. — Yangın ve onarım zincirinin tamamı, 1612 yangını ve Şemsettin Paşa onarımı dâhil; son cemaat yeri ve şadırvanın tarifi.
Kani Kuzucular, Amasya Kentinin Fiziksel Yapısının Tarihsel Gelişimi (İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Doktora Tezi, 1994), 65-66. — Kitabedeki ebced tarihinin Uzunçarşılı ve H. Hüsameddin tarafından H. 890 (1485) okunması; Türkiye'de Vakıf Abideleri ve Eserleri'nin 1491 ve Defterdar Mahmut Bey kaydı; 387 no.lu tapu tahrir defteri; ahşap son cemaat yerinin girişi örtmesi.
Osman Fevzi Olcay, Amasya Şehri (Amasya: Amasya Belediyesi, 2010), 147. — “Gümüşlü Camii Kitabesi”: yaptıran Gümüşlüzade Ahmed Bey, tarih 895.
Ersel Oltulu, Amasya'nın Anıtsal Eserleri ve Hızır Paşa Külliyesi Restitüsyon ve Koruma Önerisi (İstanbul: Yıldız Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2006), 44. — Caminin planı.