Adım Adım Amasya

Şehrin eserleri · Türbe

Hamdullah Efendi Türbesi

Sofular Mahallesi'nde, Çevikçe Sokakta. Dışarıdan sade; içeri girdiğinde boş duvar kalmamış bir mekân.

1846–1847 Hamdullah Efendi Sofular Mahallesi

Burada yatan adam Hacı Bektaş Veli Dergâhı'nın 23. postnişiniydi — yani Bektaşiliğin merkezindeki makamın sahibi. Bektaşi tekkeleri ve Yeniçeri Ocağı kapatılınca II. Mahmut'un 1828 tarihli fermanıyla Amasya'ya sürgün edildi.1, 2

Bir daha dönmedi. Şehrin tam ortasında, kendi adıyla anılan bir mahalle köşesinde yatıyor.

📜 Belgeler ne diyor?

Asıl adı Mehmet Hamdi'dir; Hamdullah Çelebi ve Pir Hamdullah Efendi adlarıyla da anılır.1, 2 Türbe girişindeki bilgilendirme tablosuna göre 1767'de doğdu; babası Seyyit Şeyh Feyzullah Çelebi'dir ve babasının 1824'te vefatı üzerine posta oturdu.2

  • 1824 Posta oturur. Babası Feyzullah Çelebi'nin vefatı üzerine Hacı Bektaş Veli Dergâhı'nın postnişini olur.2
  • 1828 Sürgün. Bektaşi tekkelerinin ve Yeniçeri Ocaklarının kapatılmasının ardından, II. Mahmut'un fermanıyla Amasya'ya sürülür.1, 2
  • 1846–47 Türbe yapılır. Giriş kapısı üzerindeki inşa kitabesine göre H. 1263 / 1846-47.1, 2 Şen, türbeyi Amasya'daki Alevilerin onun mezarı üzerine yaptırdığını aktarır.2
  • 2012 Cem Evi. Türbenin hemen yanına inşa edilir.1, 2

Yapı: kare planlı ve tek kubbeli; duvarları moloz taştan örme, cephesi sıvalı. Avlu duvarıyla çevrilidir ve mum yakmak için bir ocak ile kurban kesim yeri gibi özel bölümleri vardır.2

İçeride ne var?

Ayşegül Şen, iç mekânı “hiç boş yer kalmayacak şekilde” bezenmiş olarak tarif eder. Duvarlar yeşil ve kahverengi tonlarında özel bir teknikle boyanmış, belirli bir kompozisyonu olan resimler yapılmıştır.2

Kapının üstündeki beş satır

Giriş kapısının üzerindeki inşa kitabesi Osmanlı Türkçesiyle beş satırdır. Şen'in aktardığı çeviriye göre metin, Hamdullah Efendi'yi Hacı Bektaş Veli Dergâhı'nın postnişini ve Hz. Hüseyin'in soyundan bir mürşid olarak anar; ziyaretçilere kabri ziyaret etmelerini söyler; son satırda Hâfız adlı kişi, on dört masumun noktalı harflerinden onun vefatına tarih düşürür: Sene Hicrî 1263 / Milâdî 1847.2

Tarih düşürmek nedir? Osmanlı'da harflerin sayı değeri vardır (ebced). Şair, bir olayın yılını, harflerinin toplamı o yılı veren bir mısra kurarak kaydeder. Yani bu kitabede tarih rakamla değil, şiirin içine gizlenerek yazılmıştır.

Burada kaynaklar ayrılıyor

Ne diyorKaynak
Vefatı 1836 Türbe girişindeki bilgilendirme tablosu (1767–1836)2
Vefatı 1847 Kapı üzerindeki inşa kitabesinin tarih düşürmesi: H. 1263 / 18472
Türbe 1846–47 Kitabe — kitabımızın ve Şen'in dayandığı tarih1, 2
Türbe 1868 Kalkan Açıkkapı'nın geç Osmanlı yapıları listesi3

Bu sayfa bir tarih seçip ötekini silmiyor. Taşın üzerindeki kitabe en güçlü belgedir ve iki kaynak da onu esas alır; ama türbedeki tablonun verdiği 1836 ile kitabenin 1847'si arasındaki on bir yıl ortada duruyor. Kesin bilgi yerine dürüst bilgi.

🗣️ Halk ne anlatır?

Buraya gelen insanların ne yaptığını ve neden yaptığını, Şen doğrudan onlarla konuşarak kaydetmiş. Aktardıkları şunlar:2

  • Mum yakarlar. Dilek ve istekleri gerçekleştiğinde mum yakılır; mumun aydınlığı ferahlığı ifade eder diye anlatılmış.
  • Eğilerek girerler. Türbeye girişte eğilmek gözlemlenmiştir.
  • Adak adarlar. Hastalığı olanlar doktora gittikten sonra burayı ziyaret eder; şifa bulunca adağını yerine getirir. Kimi koyun, kimi tavuk, kimi de yalnızca bir mum yakma adağı adar.
  • Eşikler. Hastası olanlar, askere gidecekler, gelin ve damatlar düğünden önce türbeyi ziyaret eder.

Bir görüşmeci, Hamdullah Efendi'nin yalnızca postnişin değil, “yüreği ve kalemi güçlü bir hak âşığı” olduğunu; şiirlerinde en başta insan sevgisi olmak üzere Ehl-i Beyt, Kur'an, tevhid ve On İki İmamlar'ın öne çıktığını söylemiş.2

Bu bölüm neden ayrı duruyor? Yukarıdaki tarihler, kitabe ve yapı bilgileri belgeye dayanır. Buradakiler ise yaşayan inanç pratiğidir — 2019'da sahada, insanlarla konuşularak kaydedilmiştir.2 İkisi farklı şeylerdir; hiçbiri ötekinden küçük değildir.

Oradayken şunlara bak

Künye

Tarih
1846–1847 (H. 1263) — inşa kitabesine göre1, 2
Kim yatıyor
Hamdullah Efendi (asıl adı Mehmet Hamdi) ve eşi Güleser Hanım1, 2
Makamı
Hacı Bektaş Veli Dergâhı'nın 23. postnişini; 1824'te posta oturdu2
Amasya'ya gelişi
II. Mahmut'un 1828 tarihli fermanıyla sürgün1, 2
Plan
Kare planlı, tek kubbeli; moloz taş duvar, sıvalı cephe; avlu duvarı, mum ocağı, kurban kesim yeri2
Yanında
Hamdullah Efendi Camii; 2012'de yapılan Cem Evi1, 2
Konum
40.653317, 35.83734 — OpenStreetMap'ten doğrulandı
Kitapta
Kültürel Miras Boyutuyla Amasya, s. 48

📍 Haritada aç

Kaynaklar

  1. Kültürel Miras Boyutuyla Amasya (Amasya: Amasya Üniversitesi, BAP Projesi SEB-BAP25-0233, 2026), 48.
  2. Ayşegül Şen, Amasya Şehir Merkezindeki Dinî Ziyaret Yerleri (Yüksek Lisans Tezi, 2019), 47-49. — “3.4. Hamdullah Efendi Türbesi”: kitabeye göre 1847 tarihi, yapı ve iç bezeme, iki sanduka, türbe girişindeki bilgilendirme tablosunun verdiği 1767-1836 tarihleri, beş satırlık kitabenin çevirisi ve tarih düşürmesi, Cem Evi, ziyaret pratikleri ve görüşme kayıtları.
  3. Duygu Kalkan Açıkkapı, The Transformation of the Built Environment in Amasya from the Late Ottoman Empire to the Early Turkish Republic (Ankara: Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Doktora Tezi, 2019), 65. — Geç Osmanlı dinî yapıları listesinde türbeye 1868 tarihi verilir.
Bu sayfa fotoğrafsızdır. Kitapta bu türbenin karesi yok. Güncel fotoğrafı çekildiğinde eklenecek (bkz. Fotoğraf listesi).