Şehrin eserleri · Türbe

Kurtboğan Türbesi

Adı bir efsaneden geliyor ve o efsane hâlâ anlatılıyor. Ama bu türbenin belgeye dayanan hikâyesi de en az onun kadar hareketli.

15. yüzyıl Şeyh Hamza Hızır Paşa Mahallesi

Türbede yatan zat, Akşemseddin'in babasıdır. Kitap onu Pir Şerafettin Hamza adıyla anar ve 1457'de vefat ettiğini yazar.¹ Şen ise adını Hamza Şami bin Mehmet olarak verir: Şamlıdır ve soyu Hz. Ebu Bekir'e kadar gider.²

Aynı kişinin iki ayrı adlandırılışı. İkisini de yazıyoruz.

📜 Belgeler ne diyor?

Türbe Amasya merkezde, Hızır Paşa Mahallesi, İstasyon caddesi üzerinde, Kurtboğan Camisi'nin yanında bulunur.^1, 2 Amasya'nın en çok ziyaret edilen türbelerindendir.^1, 2

Kitabesi yok. Üzerinde herhangi bir inşa kitabesi bulunmadığı için kesin yapım tarihi bilinmiyor.^1, 2

Ama bir ipucu var: Mustafa Vazıh Efendi, Atik Ali Paşa'nın Kurtboğan Evliyası üzerine bir kubbe yaptırdığını ifade eder.² Yani yapı bir noktada üzerini örten bir kubbe kazanmış — ve bunu yaptıran kişi sıradan biri değil.

Buraya bir sadrazam gömüldü

Abdizade'nin aktardığına göre Atik Ali Paşa (Hadım Ali Paşa), Vezir-i Azam iken — yani sadrazamken — Şahkulu ayaklanması nedeniyle Anadolu Serdarı olarak Amasya'ya gönderildi. Bozok (Yozgat) civarında Şahkulu ordusuyla yapılan savaşta komuta ettiği ordu yenildi; kendisi yaralı hâlde Amasya'ya getirildi ve burada vefat etti. Sonrasında Kurtboğan Türbesi'ne defnedildi.²

Düşün: devletin en yüksek makamındaki adam, bir isyanı bastırmaya gidiyor, yeniliyor, yaralı getiriliyor ve bir evliya türbesine gömülüyor. Üstelik kubbeyi de onun yaptırdığı söyleniyor.² Bir yapıya kimlerin dokunduğunu bilmek, o yapıya bakışı değiştirir.

Yapının başına gelenler

Türbe baldaken tarzda yapılmıştır: dört köşeli taş paye üzerine oturan, dört yanı açık kemerli bir örtü.²

1939 Deprem. Türbenin kubbesi yıkılır. Yerine sonradan basık bir beton kubbe yapıldığı kuvvetle muhtemeldir.²
2012 Amasya Müze Müdürlüğü kazı yapar. Ortadaki betondan dikdörtgen mezar yapısı kaldırılır ve yaklaşık bir metre aşağıda özgün sanduka açığa çıkarılır.²
2016 Kubbe yeniden yapılır — bu kez aslına uygun biçimde, tuğla malzemeyle.²

Yetmiş yedi yıl. 1939'da yıkılan kubbenin aslına uygun hâline kavuşması bu kadar sürdü.² Arada ziyaretçilerin gördüğü şey, beton bir kubbe ve beton bir mezardı — özgün sanduka ise bir metre altta, görünmeden duruyordu.

🗣️ Halk ne anlatır?

Türbenin adı buradan geliyor. Anlatı iki ayrı kaynakta kayıtlı: 19. yüzyılda Mustafa Vazıh Efendi eserinde nakletmiş,² 2014'te Tuğrul Balaban ise halktan derlemiş.³ İkisi de aynı şeyi anlatıyor.

Türbenin bulunduğu yerde bir mezarlık vardı ve kurtlar buradaki taze ölüleri mezarlarından çıkarıp yerlermiş.³
Şeyh Hamza vefat edip kabre konduğu gece bir kurt gelir ve naaşı mezardan çıkarmak ister.^2, 3
Mezardan uzanan bir el, kurdun boğazını yakalar ve boğar.^2, 3
Bunun üzerine evliyanın Şeyh Hamza olan adını “Kurtboğan” koyarlar.³
Eline abdest aldırırlar; abdest alınınca el tekrar mezara çekilir.³

İkinci bir anlatı daha var. Balaban'ın derlemesinde, Kurtboğan'ın savaş zamanı Kıbrıs'a gittiği ve orada biriyle arkadaş olduğu anlatılır. Adam ona kim olduğunu sorunca “adım Kurtboğan, Amasya'da kime sorsan yerimi gösterir” der. Savaştan sonra adam Amasya'ya gelip Kurtboğan'ı sorar ve asker arkadaşı olduğunu söyleyince türbeyi gösterip gülerler. Adam türbeye girer, ahaliye “siz kapıyı örtün de gidin” der; içeride Kurtboğan'la buluşur ve Kurtboğan ona bir ziyafet verir.³

Bu bölüm neden ayrı duruyor? Yukarıdaki kubbe, kazı ve defin bilgileri belgeye dayanır. Buradakiler ise anlatıdır — ama kaydı olan, iki ayrı yüzyılda iki ayrı araştırmacının yazıya geçirdiği anlatılardır.^2, 3 Bu sayfa ikisini karıştırmıyor; hiçbirini de küçümsemiyor.

Oradayken şunlara bak

Dört payeye ve kemerlere. Baldaken tarz budur: kapalı bir oda değil, ayaklar üzerinde duran bir örtü.²
Kubbenin tuğlasına. 2016'da aslına uygun olarak yeniden yapıldı.² Gördüğün kubbe yeni ama biçimi eski.
Sandukaya. 2012'ye kadar üstünde beton bir mezar vardı; şimdi gördüğün, bir metre aşağıdan çıkarılan özgün sanduka.²
Yanındaki camiye. Türbe onun yanında.^1, 2
Ve bir de şunu düşün: buraya bir sadrazam gömüldü, adı bir efsaneden geldi, kubbesi deprem yıktı. Küçük bir yapı, şehrin beş yüz yılını taşıyor.

Künye

Tarih: 15. yüzyıl — kesin yapım tarihi bilinmiyor^1, 2
Kim yatıyor: Akşemseddin'in babası — kitapta Pir Şerafettin Hamza (ö. 1457)¹, Şen'de Hamza Şami bin Mehmet²
Soyu: Şamlı; soyunun Hz. Ebu Bekir'e kadar gittiği belirtilir²
Kitabesi: Yok^1, 2
Plan: Baldaken: dört kare taş paye üzerinde, dört yanı kemerli kubbe²
Kubbesi: 1939 depreminde yıkıldı; 2016'da aslına uygun tuğlayla yeniden yapıldı²
Kazı: 2012, Amasya Müze Müdürlüğü — özgün sanduka 1 m aşağıda bulundu²
Ayrıca: Sadrazam Atik Ali Paşa buraya defnedildi²
Konum: 40.6542168, 35.813591 — dış kaynaktan doğrulandı
Kitapta: Kültürel Miras Boyutuyla Amasya, s. 50

📍 Haritada aç

Kaynaklar

Kültürel Miras Boyutuyla Amasya (Amasya: Amasya Üniversitesi, BAP Projesi SEB-BAP25-0233, 2026), 50.
Ayşegül Şen, Amasya Şehir Merkezindeki Dinî Ziyaret Yerleri (Yüksek Lisans Tezi, 2019), 61-62. — “3.12. Kurtboğan Türbesi (Şeyh Hamza Türbesi)”: adı ve soyu, kitabesinin bulunmayışı, Mustafa Vazıh Efendi'nin kubbe kaydı, Atik Ali Paşa'nın Şahkulu seferi ve buraya defni, baldaken plan, 1939 depremi, 2012 kazısı ve 2016 onarımı; Vazıh Efendi'den nakledilen kurt menkıbesi.
Tuğrul Balaban, Amasya Efsane, Menkabe ve Memoratları (Amasya: Amasya Valiliği, 2014), 97. — “76. Kurtboğan (I)” ve “77. Kurtboğan (II)” anlatılarının motif dizileri.

Bu sayfa fotoğrafsızdır. Kitapta bu türbenin karesi yok. Güncel fotoğrafı çekildiğinde eklenecek (bkz. Fotoğraf listesi).