Şehrin eserleri · Cami

Şirvanlı (Azeriler) Camii

Amasya'daki camilerin çoğunu bir paşa, bir vezir ya da bir sultan yaptırdı. Bunu müritleri yaptırdı — parası Dağıstan'da toplandı, sürgünde ölen şeyhlerinin mezarının başına kuruldu.

1887–1893 Mir Hamza Nigârî Kuzey yaka

Şirvanlı (Azeriler) Camii: kesme taş gövde, kurşun kaplı kubbe ve dört köşesindeki küçük kubbeler — Şirvanlı Camii. *Kültür Portalı (Kültürel Miras Boyutuyla Amasya, Fotoğraf-16).*

📜 Belgeler ne diyor?

Cami, Şeyh Hamza-i Nigârî anısına, 1887–1893 yılları arasında yaptırılmıştır. Yapı için para, Nigârî'nin Dağıstan'daki halifesi Hacı Mahmud Efendi'nin gayretleri ve rehberliğinde toplandı.^1, 2

Toplanan miktar 4.000 liraydı ve Dağıstan'dan Amasya'ya gönderildi. Bu parayla taştan bir cami, yanında merhum için bir türbe ve talebelerin geceli gündüzlü ilimle iştigal ettiği 24 hücreli bir medrese yapıldı.^1, 2 Caminin kubbesi kurşunla kaplıdır.¹

Amasya'da bir istisna. Uzundal, şehir merkezindeki camiler arasında yalnız Azeriler Camii'nin Sultan II. Abdülhamid devrinde inşa edildiğini kaydeder.² Yani bu yapı, Amasya'nın cami yapma çağının çok sonrasında, bambaşka bir sebeple ortaya çıkmıştır.

İki isim, iki ayrı iş

Kaynaklarda caminin yanında iki ad geçer ve ilk bakışta birbirini yalanlıyor gibi durur. Yalanlamıyor: ikisi iki ayrı işi yapmıştır.²

Parayı toplayan

Hacı Mahmud Efendi

Nigârî'nin Dağıstan'daki halifesi. Toplanan 4.000 lira onun gayreti ve rehberliğiyle bir araya geldi ve Amasya'ya gönderildi.^1, 2

Yapımı gözeten

Mir Hasan Efendi

Hamza Efendi'nin müntesiplerinden, meşhur âlimlerden. Cami, türbe ve medrese onun nezareti altında yapıldı.² Uzundal'ın cami çizelgesinde bânî olarak bu ad yazılıdır.²

4.000 liraDağıstan'da toplanan para²

24 hücreMedresede öğrenci odası^1, 2

1Amasya merkezde II. Abdülhamid devrinde yapılan tek cami²

Peki Mir Hamza Nigârî kimdi?

Bu cami bir kişinin anısına yapıldı. O kişinin Amasya'ya gelişi kendi tercihi değildi.

1885 Sürgün edilen Nigârî, 30 Mayıs 1885'te Harput'a ulaşır.³
1886 Sürgünde vefat eder.^3, 4
— Vasiyeti gereği naaşı Amasya'ya getirilip defnedilir.^3, 4 Şehir Rehberi defnedildiği yeri bir evin arsası olarak kaydeder.⁴
1887–1893 Sevenleri ve müritleri, kabrinin bulunduğu yere camiyi yaptırır.^1, 2, 3

Dört mezhebin görüşlerini terk ettiğini, Sünnî veya Şiî olmadığını, halis bir Müslüman olduğunu söylemektedir.

Nigârî'nin kendi eseri Dîvân-ı Seyyid Nigârî'den aktaran: Tolga Aydın. Aydın, Nakşibendî–Hâlidî şeyhi olan Nigârî'nin bu çizginin dışında değişik bir kişilik olduğunu da belirtir.³

Bu yüzden cami başka bir şey anlatıyor. Amasya'daki camilerin çoğu bir devlet adamı ya da devletin ileri gelenlerinden biri tarafından yaptırılmışken, Şirvanlı Camii bir mürşidin adına, sevenleri ve müritlerince yaptırılmıştır.⁴ Taşı devlet değil, bağlılık dikmiş.

🏛️ Yapı nasıl?

Cami kare planlıdır; üzeri köşe trompları ile geçiş yapılan bir kubbeyle örtülüdür. Dışarıdan bakıldığında kubbenin dört köşesinde dörder küçük kubbecik görülür.⁵

Kuzeyde, üç sivri kemerle birbirine bağlanan dört sütun ile bir son cemaat yeri oluşturulmuş ve üzeri kubbeyle örtülmüştür.⁵ Yapı yontma taştan ve minarelidir.²

Mahallesi: Kemaloğlu yapıyı Beyazıt Paşa Mahallesi'nde konumlandırır.⁵

Tarih konusunda kaynaklar ayrılıyor

Bir yapının “yapım tarihi”, uzun süren bir inşaatta nereye bakıldığına göre değişir: paranın toplandığı yıla mı, temelin atıldığı yıla mı, bittiği yıla mı?

1887–1893 — kitap¹ ve Uzundal'ın çizelgesi.²
1873–1895 — Amasya Şehir Rehberi; daha geniş bir aralık verir.⁴
H. 1304 (1886–1887) — Kemaloğlu; yaptıranları “Karamanlı Mahmut Hazretleri ve oğulları Üveyş, Mehmet ve Ahmet Efendiler” olarak kaydeder.⁵
1894 — Tolga Aydın; caminin bu tarihte inşa edildiğini yazar.³

Künyede 1887–1893 yazıyor: kitabın ve Uzundal'ın birleştiği aralık budur.^1, 2 Ötekiler siliniyor değil; yukarıda duruyorlar. Dördü de aynı olayı anlatıyor, farklı anlarından tutuyorlar.

Oradayken şunlara bak

Kubbenin dört köşesine. Büyük kubbenin etrafında dört küçük kubbecik var.⁵ Amasya'nın öteki camilerinde bu düzeni pek görmezsin.
Son cemaat yerinin sütunlarını say. Dört sütun, üç sivri kemer.⁵
Türbeye. Cami onun için yapıldı; sırası tersine işlemiş — önce mezar, sonra cami.^3, 4
Ve şunu düşün: bu taşların parası Dağıstan'da toplandı.² Kimse burada oturup vakıf kurmadı; binlerce kilometre öteden gönderildi.

Künye

Yapım: 1887–1893^1, 2 (kaynaklarda 1873–1895, H. 1304 ve 1894 kayıtları da var^3, 4, 5)
Kimin anısına: Şeyh Mir Hamza Nigârî^1, 4
Parayı toplayan: Hacı Mahmud Efendi — Dağıstan'daki halifesi^1, 2
Yapımı gözeten: Mir Hasan Efendi²
Birimleri: Cami, türbe ve 24 hücreli medrese^1, 2
Plan: Kare planlı; köşe tromplu kubbe, dört köşede kubbecikler; dört sütunlu son cemaat yeri⁵
Malzeme: Yontma taş; kubbe kurşun kaplı^1, 2
Diğer adları: Azeriler Camii · Şirvanlılar Camii · Şeyh Hacı Hamza-i Nigârî Camii²
Konum: 40.65643, 35.838045 — OpenStreetMap'ten doğrulandı
Kitapta: Kültürel Miras Boyutuyla Amasya, s. 43

📍 Haritada aç

Kaynaklar

Kültürel Miras Boyutuyla Amasya (Amasya: Amasya Üniversitesi, BAP Projesi SEB-BAP25-0233, 2026), 43.
Edip Uzundal, Sultan II. Abdülhamid Dönemi'nde Amasya Sancağı (Tokat: Gaziosmanpaşa Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi), 166-167. — Dağıstan'da toplanan 4.000 lira, Hacı Mahmud Efendi'nin rehberliği, yapımın Mir Hasan Efendi'nin nezaretinde yürütülmesi, 24 hücreli medrese ve yapının II. Abdülhamid devrinde inşa edilen tek Amasya camisi olması.
Tolga Aydın, Amasya Tekkeleri (Bursa: Bursa Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019), 78. — Nigârî'nin 30 Mayıs 1885'te Harput'a gelişi, 1886'da sürgünde vefatı, naaşının vasiyeti gereği Amasya'ya getirilişi ve Dîvân-ı Seyyid Nigârî'den aktarılan söz.
Amasya Valiliği, Amasya Şehir Rehberi (Amasya: Amasya Valiliği, 2013), 30-31. — Caminin bir devlet adamı tarafından değil, bir mürşidin sevenleri ve müritlerince yaptırıldığı; 1873-1895 aralığı; Nigârî'nin kabrinin bir evin arsasına yapıldığı kaydı.
Zeynep Kemaloğlu, Amasya Mihrabları (Kayseri: Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2016), 275. — H. 1304 (1886-1887) tarihi, yaptıranlar olarak Karamanlı Mahmut Hazretleri ve oğulları; caminin kare planı, köşe trompları, dört kubbeciği ve son cemaat yeri.