Adım Adım Amasya

Şehrin eserleri · Türbe

Şirvanlı İsmail Türbesi

“Yukarı Türbe” de denir. Şamlar Mahallesi'nin tepesinde. Buraya çıkan, Amasya'nın Kafkasya'ya açılan kapısını görür.

1867 Şeyh İsmail Siraceddin Şamlar Mahallesi

1828: Ruslar Kafkasya'yı sıkıştırırken, Şirvanlı bir şeyh müritleriyle birlikte Anadolu'ya göç eder ve Amasya'ya yerleşir.3 Aynı yıl Amasya'da bir oğlu doğar.5 O oğul kırk beş yıl sonra Osmanlı Devleti'nin sadrazamı olacak ve babası için bu türbeyi yaptıracaktır.1, 2, 3, 5

Bir sürgünün, bir devletin en yüksek makamına açılan hikâyesi.

📜 Belgeler ne diyor?

Türbede yatan zatın adı Şeyh İsmail Siraceddin Şirvani'dir. Turan Böcekçi'ye dayanarak Ayşegül Şen'in aktardığına göre, hicretin 1197 (1782/83) yılında, o zaman Rusya sınırları içindeki Şemahi kazasına bağlı Kürtemir'de dünyaya gelmiştir.2 “Siraceddin”, ona Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî tarafından verilmiş bir lakaptır.2

  • Önce Şam'a gider. Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî'ye bağlanır, dört yıl ilim ve irfan dersleri alıp seyr-i sülûkunu tamamlayarak icazet alır.3
  • 1817 Şirvan'a döner ve üç yıl rahat biçimde irşad faaliyetlerini sürdürür.3
  • 1820 Şirvan Hanlığı ortadan kalkar. Ruslar bölgeyi işgal eder.3
  • 1826–27 Hapis ve Ahıska. Müritleri hızla çoğalınca Ruslar onu tehdit sayar; hapsedilir, bir müridinin kefaletini ödemesiyle serbest kalıp Ahıska'ya gider.3
  • 1828 Amasya. Ahıska da işgal edilince oradaki halkla birlikte Anadolu'ya göç eder ve Amasya'ya yerleşir.3
  • Sonra Sivas yılları. Amasya'da dört yıl kaldıktan sonra Sivas'a gidip dokuz yıl orada irşadını sürdürür.3
  • 1841 Geri döner. Ömrünün sonuna kadar Amasya'da kalır.3
  • 1847–48 Vefatı. Bir Ramazan ayında, salgın hastalık sonucu vefat eder ve Şamlar Mezarlığı'na defnedilir.2, 3

Neden Ruslar ondan korktu?

Çünkü mesele yalnızca bir tarikat değildi. Şen'in aktardığına göre İsmail Şirvani'nin başlattığı tasavvufi faaliyet kısa zamanda bütün Kafkasya'da yayıldı ve daha sonra İmam Şeyh Şamil'in şahsında bayraklaşan Müridizm hareketine başlangıç oluşturdu.2 Tolga Aydın ise daha doğrudan söyler: “Kafkas Kartalı” lakaplı Şeyh Şamil, onun halifelerinden biridir.3

Aydın, Şeyh Mansur'un 19. yüzyılda Ruslara karşı başlattığı cihadı Şirvani'nin yetiştirdiği halifelerin devam ettirdiğini; bu harekete “Müridizm Hareketi” dendiğini ve 1834–1859 yıllarında liderliğini Şeyh Şamil'in yaptığını yazar.3

Yani: Amasya'nın tepesindeki bu küçük türbe, Kuzey Kafkasya'nın yirmi beş yıl süren direnişinin fikrî kaynaklarından birine bağlanıyor. Ruslar önce müritlerini hapsetti, sonra onu Şirvan'ı terk etmeye zorladı.2

Türbeyi oğlu yaptırdı

Türbeyi yaptıran Şirvanizade Mehmet Rüştü Paşa, Osmanlı sadrazamlarındandır.1, 2, 3 TDV İslâm Ansiklopedisi onun 1828'de Amasya'da doğduğunu ve İsmâil Sirâceddin Şirvânî'nin oğlu olduğunu kaydeder.5

Kitabımızın dayandığı kaynağa göre paşa, Şamlar Mahallesi'nin tepelerinde 1848'de inşa edilen Şeyh İsmail Şiracuddin Şirvani Mescidi'nin yakınına, 1867'de babası için bu türbeyi yaptırmıştır.1, 4 Şen de türbenin inşa kitabesinde H. 1283 / 1867 tarihinin yazılı olduğunu belirtir.2

Yapı: kare planlı bir türbe; bitişiğinde yine kare planlı küçük bir cami vardır ve türbeye caminin içinden girilir.2 Aydın, yapının batı tarafının mescit, doğu tarafının türbe olduğunu; eğimli arazide kâgir duvarla çevrili geniş bir teras üzerinde bulunduğunu ve batı tarafında bir hazire olduğunu ekler.3

İçeride kimler yatıyor?

Burada kaynaklar ayrılıyor

KonuNe deniyor
Türbenin tarihi 1867 (H. 1283) — inşa kitabesine göre2; kitabımız da bu tarihi verir1, 4. Aydın ise 1286 / 1869 der ve vakfiyesinin 1290 / 1873'te düzenlendiğini ekler3.
Mescidin tarihi Kalkan Açıkkapı'ya göre mescit 1848'de ayrıca yapılmıştır4; Aydın ise mescidi de türbeyi de Mehmed Rüşdü Paşa'nın 1869'da yaptırdığını yazar3.
Vefat yılı Şen (Böcekçi'den): 1847 (H. 1264), bir Ramazan ayında, kolera salgınından2. Aydın: 17 Ramazan 1264 (1848), taun hastalığından3.

Vefat yılındaki fark aslında tek bir hicrî yıldan doğuyor: ikisi de H. 1264 diyor. Bu yıl aralık 1847'de başlayıp 1848 boyunca sürer — bu yüzden aynı tarih iki farklı miladî yıla çevrilebiliyor. Hastalığın adı ise gerçekten farklı kaydedilmiş.

🗣️ Halk ne anlatır?

Bu türbe Amasya'nın en canlı ziyaret yerlerinden biri ve ziyaretçileri şehrin dışından geliyor. Şen'in türbe yanındaki caminin imamıyla yaptığı görüşmeye göre gelenler genellikle Azerilerdir ve özellikle yaz döneminde gruplar hâlinde gelirler.2

Görüşmeci, gelenlerin bir kısmının ehl-i sünnete uygun biçimde ziyaret edip dua ettiğini; bir kısmının ise türbeye emekleyerek veya yerleri öperek girdiğini, bazılarının sandukaların üzerine tespih bırakıp bu tespihleri üzerlerine sürdüğünü, çocuğu olmayan bazı kadınların ise çamaşırlarını sandukaların üzerine bırakıp sonra geri aldığını anlatmıştır. İmam bu uygulamaları engellemeye çalıştığını belirtmiştir.2

Neden Azeriler? Çünkü bu türbe onlar için bir memleket bağıdır: burada yatan adam Şirvan'dan gelmiştir ve Amasya'nın Azeri cemaati onun ardından gelen göçle kurulmuştur. Şehirdeki Şirvanlı (Azeriler) Camii de aynı hikâyenin parçasıdır.

Bu bölüm neden ayrı duruyor? Yukarıdaki tarihler, kitabe ve yapı bilgileri belgeye dayanır. Buradakiler ise bugün yaşanan ziyaret pratiğidir — 2019'da sahada kaydedilmiş gözlemlerdir.2 İkisi farklı türde bilgidir; bu sayfa onları karıştırmıyor.

Oradayken şunlara bak

Künye

Tarih
1867 (H. 1283) — inşa kitabesine göre1, 2; Aydın 1869 der3
Yaptıran
Sadrazam Şirvanizade Mehmet Rüştü Paşa — babası için1, 2, 3
Kim yatıyor
Şeyh İsmail Siraceddin Şirvani; oğlu İstanbul Kadısı Seyyid Ahmet Hulusi Efendi; damadı Hacı İsa Ruhi Efendi2
Doğumu
H. 1197 (1782/83), Şemahi'ye bağlı Kürtemir2
Amasya'ya gelişi
1828 — Ahıska'nın işgali üzerine3
Vefatı
H. 1264 — 18472 veya 17 Ramazan 1264 / 18483
Öteki adları
Yukarı Türbe · Şirvanlılar Türbesi1, 3
Plan
Kare planlı türbe; bitişiğinde kare planlı küçük cami, türbeye camiden girilir2
Konum
40.6611187, 35.8304618 — dış kaynaktan doğrulandı
Kitapta
Kültürel Miras Boyutuyla Amasya, s. 52

📍 Haritada aç

Kaynaklar

  1. Kültürel Miras Boyutuyla Amasya (Amasya: Amasya Üniversitesi, BAP Projesi SEB-BAP25-0233, 2026), 52.
  2. Ayşegül Şen, Amasya Şehir Merkezindeki Dinî Ziyaret Yerleri (Yüksek Lisans Tezi, 2019), 46-47. — “3.3. Şeyh İsmail Siraceddin Şirvani Türbesi (Yukarı Türbe)”: inşa kitabesindeki H. 1283 (1867) tarihi, plan ve giriş, türbede yatan üç kişi; Turan Böcekçi'den naklen doğum yeri ve yılı, Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî'ye intisabı, Müridizm'in başlangıcı, Rus baskısı ve vefatı; cami imamıyla yapılan görüşme.
  3. Tolga Aydın, Amasya Tekkeleri (Yüksek Lisans Tezi, 2019), 77, 145. — s. 77: Şam'da dört yıllık eğitim, 1817 dönüşü, 1820'de Şirvan Hanlığı'nın kalkması, Şeyh Şamil'in halifeliği, hapis ve 1826-27'de Ahıska, 1828'de Amasya'ya göç, Sivas yılları, 17 Ramazan 1264 (1848) vefatı, Şamlar Mezarlığı ve türbenin oğlu tarafından yaptırılması; s. 145: “Yukarı Türbe ve Mescidi (Şirvânî Tekkesi)” — 1286 (1869) inşa tarihi, 1290 (1873) vakfiyesi, batı mescit / doğu türbe düzeni ve teras.
  4. Duygu Kalkan Açıkkapı, The Transformation of the Built Environment in Amasya from the Late Ottoman Empire to the Early Turkish Republic (Ankara: Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Doktora Tezi, 2019), 65. — Mescidin 1848, türbenin 1867 tarihi ve türbenin sadrazam tarafından babası için yaptırılması.
  5. “Şirvanizâde Mehmed Rüşdü Paşa”, TDV İslâm Ansiklopedisi (Erişim 24 Eylül 2026). — 1828'de Amasya'da doğduğu ve İsmâil Sirâceddin Şirvânî'nin oğlu olduğu.
Bu sayfa fotoğrafsızdır. Kitapta bu türbenin karesi yok. Güncel fotoğrafı çekildiğinde eklenecek (bkz. Fotoğraf listesi).