Adım Adım Amasya

Şehrin eserleri · Türbe

Şirvanlı İsmail Türbesi

“Yukarı Türbe” de denir. Şamlar Mahallesi'nin tepesinde. Buraya çıkan, Amasya'nın Kafkasya'ya açılan kapısını görür.

1867 Şeyh İsmail Siraceddin Şamlar Mahallesi
Yukarı Türbe: kiremit kaplı kubbe, çokgen kasnak, ahşap saçaklı giriş ve yuvarlak kemerli, parmaklıklı pencere; solda ağaçların ardında ikinci bir kubbe
Yukarı Türbe, yakın bir tarihte. Türbe ile küçük cami bitişik: önde caminin ahşap saçaklı girişi, solda ağaçların ardında ikinci kiremit kubbe. Sıtkı Karadağ arşivi.

1828: Ruslar Kafkasya'yı sıkıştırırken, Şirvanlı bir şeyh müritleriyle birlikte Anadolu'ya göç eder ve Amasya'ya yerleşir.1 Aynı yıl Amasya'da bir oğlu doğar.2 O oğul kırk beş yıl sonra Osmanlı Devleti'nin sadrazamı olacak ve babası için bu türbeyi yaptıracaktır.1, 2, 3, 4

Bir sürgünün, bir devletin en yüksek makamına açılan hikâyesi.

📜 Belgeler ne diyor?

Türbede yatan zatın adı Şeyh İsmail Siraceddin Şirvani'dir. Turan Böcekçi'ye dayanarak Ayşegül Şen'in aktardığına göre, hicretin 1197 (1782/83) yılında Şemahi kazasına bağlı Kürtemir'de dünyaya gelmiştir.4 “Siraceddin”, ona Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî tarafından verilmiş bir lakaptır.4

  • Önce Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî'ye bağlanır — Aydın'a göre Şam'da,1 Şen'e göre Bağdat'ta.4 Dört yıl ilim ve irfan dersleri alıp seyr-i sülûkunu tamamlayarak icazet alır.1
  • 1817 Şirvan'a döner ve üç yıl rahat biçimde irşad faaliyetlerini sürdürür.1
  • 1820 Şirvan Hanlığı ortadan kalkar. Ruslar bölgeyi işgal eder.1
  • 1826–27 Hapis ve Ahıska. Müritleri hızla çoğalınca Ruslar onu tehdit sayar; hapsedilir, bir müridinin kefaletini ödemesiyle serbest kalıp Ahıska'ya gider.1
  • 1828 Amasya. Ahıska da işgal edilince oradaki halkla birlikte Anadolu'ya göç eder ve Amasya'ya yerleşir.1
  • Sonra Sivas yılları. Amasya'da dört yıl kaldıktan sonra Sivas'a gidip dokuz yıl orada irşadını sürdürür.1
  • 1841 Geri döner. Ömrünün sonuna kadar Amasya'da kalır.1
  • 1848 Vefatı. Bir Ramazan ayında, salgın hastalık sonucu vefat eder ve Şamlar Mezarlığı'na defnedilir.1, 4

Neden Ruslar ondan korktu?

Çünkü mesele yalnızca bir tarikat değildi. Şen'in aktardığına göre İsmail Şirvani'nin başlattığı tasavvufi faaliyet kısa zamanda bütün Kafkasya'da yayıldı ve daha sonra İmam Şeyh Şamil'in şahsında bayraklaşan Müridizm hareketine başlangıç oluşturdu.4 Tolga Aydın ise daha doğrudan söyler: “Kafkas Kartalı” lakaplı Şeyh Şamil, onun halifelerinden biridir.1

Aydın, Şeyh Mansur'un Ruslara karşı başlattığı cihadı Şirvani'nin yetiştirdiği halifelerin devam ettirdiğini; bu harekete “Müridizm Hareketi” dendiğini ve 1834–1859 yıllarında liderliğini Şeyh Şamil'in yaptığını yazar.1

Yani: Amasya'nın tepesindeki bu küçük türbe, Kuzey Kafkasya'nın yirmi beş yıl süren direnişinin fikrî kaynaklarından birine bağlanıyor. Ruslar önce müritlerini hapsetti, sonra onu Şirvan'ı terk etmeye zorladı.4

Türbeyi oğlu yaptırdı

Türbeyi yaptıran Şirvanizade Mehmet Rüştü Paşa, Osmanlı sadrazamlarındandır.1, 3, 4 TDV İslâm Ansiklopedisi onun 1828'de Amasya'da doğduğunu ve İsmâil Sirâceddin Şirvânî'nin oğlu olduğunu kaydeder.2

Kitabımızın dayandığı kaynağa göre paşa, Şamlar Mahallesi'nin tepelerinde 1848'de inşa edilen Şeyh İsmail Şiracuddin Şirvani Mescidi'nin yakınına, 1867'de babası için bu türbeyi yaptırmıştır.3, 5 Şen de türbenin inşa kitabesinde H. 1283 / 1867 tarihinin yazılı olduğunu belirtir.4

Yapı: kare planlı bir türbe; bitişiğinde yine kare planlı küçük bir cami vardır ve türbeye caminin içinden girilir.4 Aydın, yapının batı tarafının mescit, doğu tarafının türbe olduğunu; eğimli arazide kâgir duvarla çevrili geniş bir teras üzerinde bulunduğunu ve batı tarafında bir hazire olduğunu ekler.1

İçeride kimler yatıyor?

Burada kaynaklar ayrılıyor

KonuNe deniyor
Türbenin tarihi 1867 (H. 1283) — inşa kitabesine göre4; kitabımız da bu tarihi verir3, 5. Aydın ise 1286 / 1869 der ve vakfiyesinin 1290 / 1873'te düzenlendiğini ekler1.
Mescidin tarihi Kalkan Açıkkapı'ya göre mescit 1848'de ayrıca yapılmıştır5; Aydın ise mescidi de türbeyi de Mehmed Rüşdü Paşa'nın 1869'da yaptırdığını yazar1.
Vefatı Şen (Böcekçi'den): 1847 (H. 1264)'te çıkan kolera salgınından, bir Ramazan ayında4. Aydın: 17 Ramazan 1264 (1848), taun hastalığından1.

Yıl konusunda aslında ayrılık yok: ikisi de H. 1264 ve bir Ramazan ayı diyor. H. 1264 aralık 1847'de başlar; o yılın Ramazan'ı ise 1848 yazına denk gelir. Şen'in verdiği 1847, cümlesinde salgının çıktığı yıldır. Hastalığın adı ise gerçekten farklı kaydedilmiş: biri kolera, öteki taun (veba) diyor.

🗣️ Halk ne anlatır?

Bu türbe Amasya'nın en canlı ziyaret yerlerinden biri ve ziyaretçileri şehrin dışından geliyor. Şen'in türbe yanındaki caminin imamıyla yaptığı görüşmeye göre gelenler genellikle Azerilerdir ve özellikle yaz döneminde gruplar hâlinde gelirler.4

Görüşmeci, gelenlerin bir kısmının ehl-i sünnete uygun biçimde ziyaret edip dua ettiğini; bir kısmının ise türbeye emekleyerek veya yerleri öperek girdiğini, bazılarının sandukaların üzerine tespih bırakıp bu tespihleri üzerlerine sürdüğünü, çocuğu olmayan bazı kadınların ise çamaşırlarını sandukaların üzerine bırakıp sonra geri aldığını anlatmıştır. İmam bu uygulamaları engellemeye çalıştığını belirtmiştir.4

Neden Azeriler? Çünkü bu türbe onlar için bir memleket bağıdır: burada yatan adam Şirvan'dan gelmiştir ve Amasya'nın Azeri cemaati onun ardından gelen göçle kurulmuştur. Şehirdeki Şirvanlı (Azeriler) Camii de aynı hikâyenin parçasıdır.

Bu bölüm neden ayrı duruyor? Yukarıdaki tarihler, kitabe ve yapı bilgileri belgeye dayanır. Buradakiler ise bugün yaşanan ziyaret pratiğidir — 2019'da sahada kaydedilmiş gözlemlerdir.4 İkisi farklı türde bilgidir; bu sayfa onları karıştırmıyor.

Oradayken şunlara bak

Künye

Tarih
1867 (H. 1283) — inşa kitabesine göre3, 4; Aydın 1869 der1
Yaptıran
Sadrazam Şirvanizade Mehmet Rüştü Paşa — babası için1, 3, 4
Kim yatıyor
Şeyh İsmail Siraceddin Şirvani; oğlu İstanbul Kadısı Seyyid Ahmet Hulusi Efendi; damadı Hacı İsa Ruhi Efendi4
Doğumu
H. 1197 (1782/83), Şemahi'ye bağlı Kürtemir4
Amasya'ya gelişi
1828 — Ahıska'nın işgali üzerine1
Vefatı
Ramazan 1264 (1848 yazı), salgın hastalıktan1, 4; Aydın'a göre 17 Ramazan1
Öteki adları
Yukarı Türbe · Şirvanlılar Türbesi1, 3
Plan
Kare planlı türbe; bitişiğinde kare planlı küçük cami, türbeye camiden girilir4
Konum
40.6611187, 35.8304618 — dış kaynaktan doğrulandı
Kitapta
Kültürel Miras Boyutuyla Amasya, s. 52

📍 Haritada aç 🚶 Google ile yol tarifi 🚶 Yandex ile yol tarifi

Kaynaklar

  1. Tolga Aydın, Amasya Tekkeleri (Yüksek Lisans Tezi, 2019), 77, 145. — s. 77: Şam'da dört yıllık eğitim, 1817 dönüşü, 1820'de Şirvan Hanlığı'nın kalkması, Şeyh Şamil'in halifeliği, hapis ve 1826-27'de Ahıska, 1828'de Amasya'ya göç, Sivas yılları, 17 Ramazan 1264 (1848) vefatı, Şamlar Mezarlığı ve türbenin oğlu tarafından yaptırılması; s. 145: “Yukarı Türbe ve Mescidi (Şirvânî Tekkesi)” — 1286 (1869) inşa tarihi, 1290 (1873) vakfiyesi, batı mescit / doğu türbe düzeni ve teras.
  2. “Şirvanizâde Mehmed Rüşdü Paşa”, TDV İslâm Ansiklopedisi (Erişim 24 Eylül 2026). — 1828'de Amasya'da doğduğu ve İsmâil Sirâceddin Şirvânî'nin oğlu olduğu.
  3. Kültürel Miras Boyutuyla Amasya (Amasya: Amasya Üniversitesi, BAP Projesi SEB-BAP25-0233, 2026), 52.
  4. Ayşegül Şen, Amasya Şehir Merkezindeki Dini Ziyaret Yerleri (Çorum: Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019), 46-47. — “3.3. Şeyh İsmail Siraceddin Şirvani Türbesi (Yukarı Türbe)”: inşa kitabesindeki H. 1283 (1867) tarihi, plan ve giriş, türbede yatan üç kişi; Turan Böcekçi'den naklen doğum yeri ve yılı, Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî'ye intisabı, Müridizm'in başlangıcı, Rus baskısı ve vefatı; cami imamıyla yapılan görüşme.
  5. Duygu Kalkan Açıkkapı, The Transformation of the Built Environment in Amasya from the Late Ottoman Empire to the Early Turkish Republic (Ankara: Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Doktora Tezi, 2019), 65. — Mescidin 1848, türbenin 1867 tarihi ve türbenin sadrazam tarafından babası için yaptırılması.
Bu sayfa fotoğrafsızdır. Kitapta bu türbenin karesi yok. Güncel fotoğrafı çekildiğinde eklenecek.