Adım Adım Amasya

Şehzadeler Rotası · 1. durak

Sultan II. Bayezid Külliyesi

Bir padişahın adını taşıyan, ama oğlunun yaptırdığı külliye. Yeşilırmak kıyısında, bir zamanlar musalla olan yerde.

1485–1486 Cami ve medrese Güney yaka
Yeşilırmak'ın karşı kıyısından Sultan II. Bayezid Külliyesi: iki minare, kubbeler, son cemaat yeri ve medrese
Sultan II. Bayezid Külliyesi, Yeşilırmak'ın karşı kıyısından. Hüseyin Menç arşivi.

Sultan anlatıyor

Canlandırma
Sultan II. Bayezid 1447–1512 · Amasya sancakbeyi 1454–1481
SULTAN II. BAYEZİD

Devam etmek için kutuya dokun

Bu bir canlandırmadır. Sultan'ın ağzından verilen her bilgi aşağıdaki kaynaklara dayanır; üslup kurgudur, bilgi değil. Görsel, yapay zekâyla (Google Gemini) üretilmiş bir canlandırmadır; bağlantı yavaşken yerine 16. yüzyıl minyatüründen esinlenerek ayrıca çizilmiş bir resim görünür — minyatürün kendisi hareketlendirilmemiştir. Ses, yapay zekâyla (ElevenLabs) üretilmiştir; tarayıcı bu dosyaları çalamadığında cihazınızın kendi makine sesi okur. Kimsenin gerçek sesi değildir.

📜 Belgeler ne diyor?

Külliye, Sultan II. Bayezid'in talimatıyla, Amasya sancakbeyi olan oğlu Şehzade Ahmed tarafından yaptırıldı.1, 2 Caminin kendi yapım kitabesine göre inşasına 890 (1485) yılında başlandı, 891 (1486) yılının Recep ayında tamamlandı.3

Külliyenin 901 (1495–96) tarihli vakfiyesi günümüze ulaştı. Vakfiyede birimler cami, medrese, imaret, mektep ve köprü olarak sayılır. Sayılan köprü Amasya'da değildir: Çorum'un Osmancık ilçesinde, Kızılırmak üzerindedir.2 Mektep günümüze ulaşamamıştır.2

Cami, beş bölümlü son cemaat yerinin altındaki anıtsal portalden girilir; art arda sıralanmış kare planlı iki mekândan oluşur. Batısındaki medrese, dershanenin yanına U biçiminde dizilmiş on sekiz hücreden meydana gelir.4

Ayrılan kaynaklar. Vakfiyenin hicrî 901 tarihi bir kaynakta 1495, bir başkasında 1496 olarak çevrilmiştir.2, 5 Hicrî 901 yılı 1495 sonu ile 1496 ortasına denk düştüğü için ikisi de savunulabilir.

Daha eski bir zemin — ama ihtiyatla. Kuzucular, Cumont kardeşlerin Nyssalı Gregorios metnine dayanan yorumunu aktararak Roma çağında “muhtemelen külliyenin yerinde veya yakınında” bir Ana Tanrıça tapınağı bulunduğunu söyler.6 Bu bir yorumdur, kesin bilgi değildir. Buna karşılık aynı yerin erken Türk döneminde musalla olarak kullanıldığı kaydedilir.6, 7

🗣️ Halk ne anlatır?

Anlatıya göre Bayezid, henüz şehzadeyken gördüğü bir rüyayı meşhur hattat Şeyh Hamdullah'a anlatır. Hamdullah rüyayı “size padişahlık müyesser oldu” diye yorumlar ve ardından şunu söyler: “Eğer padişah olursan, Amasya'yı gönülden çıkarma.”

Bayezid padişah olunca Şeyh Hamdullah'a “Amasya için ne yapalım?” diye sorar. Şeyh Hamdullah, bulundukları Saraydüzü'nden asasını fırlatır. Asa, o zamanlar ormanlık olan bugünkü caminin yerine düşer. Caminin oraya yapılmasını diler.

Rivayete göre inşaatta sevabına çalışmak isteyen civar köylüler, çalışma günlerini paylaşamadıkları için kavga etmiştir. Caminin önündeki iki çınarın da o zaman yıldırımlık olarak dikildiği anlatılır.8

Bu bölüm halk anlatısıdır, belge değildir. Yan yana durmaları rastlantı değil: belgeler Bayezid'in Amasya'yı sevdiği için halkı vergiden muaf tuttuğunu kaydeder;3 efsane ise bu sevgiye bir hikâye verir. İkisi birbirini aydınlatır, ama birbirinin yerine geçmez.

👁️ Tanıklar ne gördü?

1555 · Hans Dernschwam. Habsburg elçilik heyetiyle Amasya'ya gelen Dernschwam, Kanuni Sultan Süleyman'ın 3 Mayıs'ta bu camiye gitmek için şehre indiğini, padişahı ilk kez o gün gördüğünü yazar: Yeşil elbiseler giymişti. Şehirdeki on bir caminin en güzelini de burada bulur: …padişahın selâmlığa çıktığı Bayazit tarafından yaptırılmış olan çifte minareli camidir. Bu minarelerden 2 müezzin birbirine doğru haykırır dururlar.9

1645 · Evliya Çelebi. Şehirde on imaret sayar; hepsinin en bereketlisi buradadır: Hepsinin mükellefi Sultan Bayazîd Velî imaretidir, her gün iki defa bütün fukaraya bol, kusursuz nimeti vardır.9

1827 · Victor Fontanier. İki yüz yıla yakın bir zaman sonra gelen Fransız gezgin aynı sofrayı görür: Misafirhanede fakirlere ve yolculara yemek verilmekte… Bahçeyi de bir şair gibi anlatır: Sağlam duvarlarla çevrilmiş bahçesindeki nazlı serviler, sanki caminin narin minarelerine yetişmek, onlarla boy ölçüşmek için sallanıp dururlar.9

Seyyahların sözleri Ali Tuzcu'nun derlemesindeki Türkçe çevirilerinden aktarılmıştır.

Oradayken şunlara bak

Bu kapının altında çoğu kişinin görmediği bir şey var

Amasyalıların bile çoğu bilmez. Söyleyelim mi?

Künye

Yapım
890 (1485) – 891 (1486) Recep3
Yaptıran
Şehzade Ahmed, babası Sultan II. Bayezid adına1, 2
Vakfiye
901 (1495–96)2, 5
Vakfiyedeki birimler
Cami, medrese, imaret, mektep, köprü2
Konum
40.650294, 35.827037 — OpenStreetMap'ten doğrulandı
Kitapta
Kültürel Miras Boyutuyla Amasya, s. 31

📍 Haritada aç 🚶 Google ile yol tarifi 🚶 Yandex ile yol tarifi

Kaynaklar

Bu sayfadaki her olgusal bilgi aşağıdaki kaynaklardan birine dayanır.

  1. Abdizade Hüseyin Hüsameddin Yasar, Amasya Tarihi 1-4 (Amasya: Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022), 114-115.
  2. Amasya Harşena Dağı ve Pontus Kral Kaya Mezarları Alan Yönetim Planı ve UNESCO Dünya Mirası Başvuru Dosyası (Amasya: Amasya Belediyesi, 2022), 80.
  3. Yunus Zeyrek, Amasya'nın Altın Tarihi (Amasya: Amasya Valiliği Yayınları, 2009), 91.
  4. Ersel Oltulu, Amasya'nın Anıtsal Eserleri ve Hızır Paşa Külliyesi Restitüsyon ve Koruma Önerisi (İstanbul: Yıldız Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2006), 46.
  5. Elif Nur Dönmezgüç, Belgelerle Amasya Sultan II. Bayezid Külliyesi (Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023), 42.
  6. Kani Kuzucular, Amasya Kenti'nin Fiziksel Yapısının Tarihsel Gelişimi (İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Doktora Tezi, 1994), 21, 60.
  7. Atlıhan Onat Karacalı, “Amasya Kentinde Yapılı Çevrenin Tarihsel Gelişimi Üzerine Bir Değerlendirme”, The Journal of Academic Social Science Studies 14/87 (Kış 2021), 178.
  8. Mustafa Güler, Amasya Efsaneleri (Amasya: Eser Ofset, 1996), 49.
  9. Ali Tuzcu, Seyahatnâmelerde Amasya (Amasya: Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2007), 44, 49, 70, 127. — Dernschwam (44, 49), Evliya Çelebi (70) ve Fontanier (127).

Rotada devam et

Şehzadeler Rotası · 1. durak / 14