Adım Adım Amasya

Şehrin eserleri · Köprü

Çağlayan Köprü

Şehrin beş kilometre dışında, boğazın içinde. Amasya'nın en eski köprülerinden ve üzerinde bir sır taşıyor.

1075–1150 (tahmin) Danişmendli Güney Boğazı
Çağlayan Köprü: kayalık yamacın dibinde, taş ayaklar üzerinde beş kemerli köprü; ayaklardan birinin üzerinde korkuluk hizasını aşan köşeli bir çıkıntı; önde durgun Yeşilırmak
Çağlayan Köprü. Hüseyin Menç Arşivi (Kültürel Miras Boyutuyla Amasya, Fotoğraf-24).

Kareye iyi bak. Kemerlerin üzerinde, ayaklardan birinin tam tepesinde korkuluk hizasını aşan köşeli bir çıkıntı var. O çıkıntı sıradan bir taş yığını değil: araştırmacılar onun köprünün kitabesinin durduğu bir “tarih köşkü” olduğunu düşünüyor.1

Yani köprünün kim tarafından, ne zaman yapıldığını söyleyen taş muhtemelen oradaydı. Bugün yok. Bu sayfadaki bütün belirsizlik, kaybolan o taştan geliyor.

📜 Belgeler ne diyor?

Köprü, Amasya il merkezinin 5 km kadar dışında, Tokat karayolu üzerinde Eryatağı yol ayrımında yer alır. Şehre göre güneybatıda, halkın “Ferhat Arası” veya “Güney Boğazı” dediği mevkidedir.1

Yapım yılı ve yaptıranı kesin olarak bilinmiyor. Genel kanı, köprüyü Danişmendli emirlerden İltekin Gazi ya da oğlu Hüsamüddevle Hasan'ın 1075 ile 1150 arasında bir zamanda yaptırdığıdır.1

Ama bir tahmini öne çıkaran bir mantık var: bazı kaynaklara göre bu köprü, Amasya kuşatmasında kullanılan askerlerin ulaşımını kolaylaştırmak için yaptırılmıştır. Eğer öyleyse yaptıranı İltekin Gazi, yapım yılını da 1075 kabul etmek akla yatkın gelir.1 Abdizade Hüseyin Hüsameddin'e göre ise köprüyü 1076'da Danişmend Emiri İltekin Gazi yaptırmıştır.3

  • 70 mköprünün uzunluğu1
  • Taşayaklar1
  • Tuğlakemerler1

Ayakların batı kısımlarında üçgen biçimli selyaranlar bulunur — suyun gücünü yaran, akıntıyı ikiye bölen çıkıntılar.1 Kesme taş ve tuğlanın birlikte kullanılması, özellikle kemerlerde ve ayaklarda kırmızı tuğla kullanımı, yapının Danişmendli dönemine ait olduğunun göstergesi sayılır.1

Bu köprünün ayağında bir ordu durdu

Köprünün adını taşıyan adamın Amasya'daki en bilinen günü, köprünün tam burada geçtiği yerde yaşandı.

1075 ilkbaharı Kayseri, Tokat ve Niksar'ı fetheden Melik Danişmend Ahmed Gazi, kışı Kaşan'da (Turhal) geçirdikten sonra ordusuyla Harşena üzerine yürür. Komutanlarından İltekin Gazi, Amasya'nın güney boğazı önünde — yani bugünkü Derbent Bağları hizasında — yerini alır.2

Ama mevsim ilkbahardır. Yeşilırmak çok coşkun akmaktadır ve her tarafı sular basmıştır. Boğazın her iki yanı müstahkem birer kale gibidir; Pon, Ferhat, Kelkıs ve Karaman dağları ile Ferhat arası Rum askerleriyle doludur.2

Saldırı günü ordu ikiye ayrılır: Danişmend Ahmed Gazi Yeşilırmak'ın sağ sahilinden, İltekin Gazi ise sol sahilinden — yani “Çalan Köprü”nün batı tarafından hücuma geçer.2

14 Şaban 467 / 4 Nisan 1075, Berat gecesi: Amasya alınır. İltekin Gazi bundan sonra “Amasya Fatihi” diye anılacaktır.2

Neden önemli? Çünkü kaynağın adıyla andığı “Çalan Köprü”, halkın bu köprüye verdiği adlardan biridir1 ve tarif ettiği yer bu köprünün yeridir. Bir ordunun taşkın bir ırmağın karşısında beklediği yer ile, o ordunun komutanına atfedilen köprünün yeri aynı. Kaynaklar “köprü kuşatma için yapıldıysa” derken işte bu sahneyi kastediyor.1

Bu köprünün kaç adı var?

“Çalak” nereden geliyor? İki açıklama var ve ikisi de kaynaklarda duruyor:

Dikkat et: ikinci açıklamadaki “dört köşe çıkıntı” ile yukarıdaki tarih köşkü aynı şey. Yani köprünün kitabesini taşıdığı düşünülen taş, aynı zamanda köprüye adını vermiş olabilir. Bir yapının en önemli parçası, hem kimliğini hem lakabını taşıyor.

“Tarih köşkü” nedir?

Köprünün tam ortasındaki ayağın batı kısmı üzerinde köşeli bir çıkıntı vardır. Bu çıkıntının, köprünün yapımıyla ilgili bilgilerin de bulunduğu kitabenin yer aldığı bir tür “kitabe köşkü” ya da “tarih köşkü” olduğu düşünülmektedir.1

Ve işte asıl mesele: bu, Osmanlı döneminde köprü mimarisinin ana unsurlarından biri hâline gelecek olan tarih köşklerinin en erken örneklerindendir.1 Yani yüzyıllar boyunca Osmanlı köprülerinde standart olacak bir öğe, burada, şehrin dışındaki bu köprüde deneniyordu.

Oradayken şunlara bak

Künye

Tarih
1075–1150 arası (tahmin); kuşatma için yapıldıysa 10751, Abdizade'ye göre 10763
Yaptıran
Kesin bilinmiyor — Danişmendli emiri İltekin Gazi ya da oğlu Hüsamüddevle Hasan1
Öteki adları
İltekin Gazi Köprüsü · Çalak · Çalık · Çalan Köprü1, 2
Uzunluk
70 metre1
Malzeme
Ayaklar kesme taş, kemerler tuğla1
Ayrıntı
Batı yüzlerde üçgen selyaranlar; orta ayak üzerinde tarih köşkü1
Yeri
Merkezin 5 km dışı, Tokat karayolu, Eryatağı ayrımı; “Ferhat Arası” / “Güney Boğazı”1
Konum
40.618368, 35.810888 — OpenStreetMap'ten doğrulandı
Kitapta
Kültürel Miras Boyutuyla Amasya, s. 56

📍 Haritada aç

Kaynaklar

  1. Kültürel Miras Boyutuyla Amasya (Amasya: Amasya Üniversitesi, BAP Projesi SEB-BAP25-0233, 2026), 56. — Konum, 1075-1150 aralığı ve kuşatma gerekçesi, 70 metre uzunluk, taş ayak / tuğla kemer, selyaranlar, tarih köşkü ve Osmanlı köprü mimarisindeki yeri, Çalak-Çalık-Çağlak adlandırması, kırmızı tuğlanın Danişmendli göstergesi sayılması.
  2. Fatih Kertil, Büyük Selçuklu Döneminden Osmanlı Yönetimine Kadar Amasya Tarihi (Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2014), 24-27. — 1075 ilkbaharındaki kuşatma: İltekin Gazi'nin güney boğazındaki mevzii, Yeşilırmak'ın taşkın hâli, saldırının “Çalan Köprü”nün batısından yapılması, 14 Şaban 467 / 4 Nisan 1075 fethi ve İltekin Gazi'nin “Amasya Fatihi” olarak anılması.
  3. Abdizade Hüseyin Hüsameddin Yasar, Amasya Tarihi, 103, naklen Kültürel Miras Boyutuyla Amasya (Amasya: Amasya Üniversitesi, BAP Projesi SEB-BAP25-0233, 2026), 56. — Kitabın 275 ve 276 numaralı dipnotlarından: köprünün 1076'da Danişmend Emiri İltekin Gazi tarafından yaptırıldığı ve güneydeki ayak üzerindeki dört köşe çıkıntının “Çalak” adını doğurduğu. Abdizade'nin eseri elimizde bulunmadığı için künye kitabımızdan naklen verilmiştir.