Adım Adım Amasya

Şehrin eserleri · Cami

Hızır Paşa Camii

Kapısı kuzeyde değil doğuda. Bu bir tercih değil, arazinin dayattığı bir çözüm — ve yapıyı türünün tek örneği yapan şeylerden biri.

H. 870 · 1465–1466 Zaviyeli (ters T) cami İstasyonun kuzeyi
Hızır Paşa Camii: eğimli arazide, moloz taş duvarlı, kiremit çatılı cami
Hızır Paşa Camii. Kültür Portalı (Kültürel Miras Boyutuyla Amasya, Fotoğraf-9).

📜 Belgeler ne diyor?

Yapı, Amasya tren istasyonunun kuzeyindeki tepede yer alır ve Yörgüç Paşa'nın kardeşi Hayrüddin Hızır Paşa tarafından yaptırılmıştır.1

Düz ahşap tavanlı, zaviyeli camilerin önemli örneklerindendir; ahşap tavanlı ve kiremit çatılıdır.1 Duvarları moloz taştandır.2

Zaviyeli (ters T planlı) cami nedir? Ortada esas ibadet mekânı, iki yanda ayrı bölümler bulunan bir plan tipidir. Amasya'da Bayezid Paşa ve Yörgüç Paşa camileri de bu tiptendir; Bursa'daki Yeşil Cami'de en gelişmiş biçimini bulmuştur.3

Bu cami kaç yaşında?

Kitap yapıyı “14. yüzyıl” diye tarihlendirir1 ve bu bilgiyi Yurt Ansiklopedisi'nden alır.2 Ne var ki elimizdeki öteki kaynaklar 15. yüzyılda birleşiyor. Bu sayfa çoğunluğu esas aldı; ama kitabın söylediğini de siliyor değil.

KaynakVerdiği tarihNe diyor
Kani KuzucularH. 870 (1465) “Ok Meydanı'nın kuzeyinde… H.870 (1465)'de Yörgüç Paşa'nın kardeşi Hızır Paşa tarafından yaptırılan bu zaviye ve hamam…”3
Amasya Şehir Rehberi1466 “Yörgüç Paşa'nın kardeşi Hayrüddin Hızır Paşa tarafından 1466 yılında yaptırılmıştır.”4
Zeynep Kemaloğlu1466 Aynı yılı verir ve yapıyı “ünik eserlerimizden” sayar.5
Yurt Ansiklopedisi — mimari bölümüXV. yüzyıl “Hızır Paşa Camisi XV. yy, orijinal durumu ile günümüze kadar gelebilmiş…”2
Yurt Ansiklopedisi — madde bölümü14. yüzyıl “14. yy'da Yörgüç Paşa'nın kardeşi Hayrüddin Hızır Paşa yaptırmıştır.” Kitabın dayandığı cümle budur.2

Dikkat çekici olan şu: “14. yüzyıl” diyen kaynak, aynı ansiklopedinin kendisidir — ve o ansiklopedi başka bir sayfasında aynı cami için XV. yüzyıl yazar.2 Kaynak kendi içinde çelişiyor.

Ayrıca bânînin kimliği de yılı söylüyor: Hayrüddin Hızır Paşa, Yörgüç Paşa'nın kardeşidir.1, 3, 4, 5 Yörgüç Paşa 15. yüzyıl kişisidir; Amasya'daki yapıları 1428–1430 yıllarına tarihlenir. Kardeşinin camisinin bir yüzyıl önce yapılmış olması mümkün görünmüyor.

Bu yüzden künyede H. 870 (1465–1466) yazıyor. Hicrî 870, milâdî 1465'in sonuyla 1466'nın büyük bölümüne denk gelir; kaynakların kimi 1465, kimi 1466 demesinin sebebi budur.

🏛️ Türünün tek örneği

Zaviyeli camilerin çoğu kubbeyle örtülüdür. Hızır Paşa Camii ise özgün durumuyla günümüze gelebilmiş zaviyeli camiler içinde ahşap tavanlı yegâne örnektir.6 Yurt Ansiklopedisi de aynı şeyi söyler: bu tipin ahşap tavanlı tek örneği.2

Esas ibadet mekânı eksende yer alır; doğu ve batıda, birbirinden büyük bir kemerle ayrılan iki bölüm bulunur. Ortadaki mekânın üzeri bingiler üzerine oturan ahşap tavan ve kiremit kaplı çatı ile örtülüyken yan mekânlar kubbelidir.5

Kapı neden doğuda? Arazi eğimlidir. Güney yönünde duvarla birlikte bir platform oluşturulmuş, yapının kuzeyi ise yamaçla birleşmiştir. Kuzeyden girilemediği için giriş doğuya, yan mekânın üzerine alınmıştır.2, 4, 5 Şadırvan da bu cepheye yerleştirilmiştir.4 Giriş cephesinin yan mekân üzerinde olması, yapıyı bu tipin öteki örneklerinden ayıran bir başka özelliktir.2

İçeride profilli ahşap konsollar, boyalı kiriş ve tavan kaplamaları vardır. Müezzin mahfili, maksureler, pencere kapakları ve minberdeki ahşap işçiliği yapının en dikkat çeken bezeme özellikleridir.6

Bir külliyeden geriye ne kaldı?

Burada yalnız bir cami yoktu. Cami, hamam, medrese ve şadırvandan oluşan bir külliye vardı.4

🕌Camiayakta
♨️Hamamayakta
📚Medreseyok oldu
💧Şadırvankülliyeden kalmadı

Medreseyi yalnız bir tarifçi gördü. Kuzucular, medresenin H. Hüsameddin'in betimlediği hâliyle bilindiğini, ancak yapının yok olduğunu kaydeder.3 Yani bugün o medrese hakkında bildiğimiz her şey, bir kitabın sayfalarında duruyor.

Oradayken şunlara bak

Künye

Yapım
H. 870 — milâdî 1465–14663, 4, 5 (kitap “14. yüzyıl” der1; yukarıdaki tabloya bak)
Yaptıran
Hayrüddin Hızır Paşa — Yörgüç Paşa'nın kardeşi1, 3, 4
Plan
Zaviyeli (ters T); ortada ahşap tavan, yanlarda kubbe1, 5
Malzeme
Moloz taş2
Giriş
Doğu cephesinden — arazi eğimi nedeniyle2, 4, 5
Külliyesi
Cami, hamam, medrese, şadırvan; bugün cami ve hamam ayakta4
Özelliği
Zaviyeli camilerin ahşap tavanlı tek örneği2, 6
Konum
40.657347, 35.8135441 — dış kaynaktan doğrulandı
Kitapta
Kültürel Miras Boyutuyla Amasya, s. 37

📍 Haritada aç

Kaynaklar

  1. Kültürel Miras Boyutuyla Amasya (Amasya: Amasya Üniversitesi, BAP Projesi SEB-BAP25-0233, 2026), 37.
  2. “Amasya”, Türkiye İl İl: Dünü, Bugünü, Yarını — Yurt Ansiklopedisi, C. 1 (İstanbul: Anadolu Yayıncılık, 1982), 497. — Kitabın dayandığı madde. Not: aynı ansiklopedinin mimari bölümünde cami “XV. yy” olarak verilir; madde bölümünde ise “14. yy” denir.
  3. Kani Kuzucular, Amasya Kentinin Fiziksel Yapısının Tarihsel Gelişimi (İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Doktora Tezi, 1994), 63-64. — s. 64, “Hızır Paşa Cami, Medrese ve Hamamı”: H. 870 (1465) tarihi, Ok Meydanı'nın kuzeyindeki konum ve H. Hüsameddin'in betimlediği medresenin yok olduğu kaydı. s. 63: zaviyeli (“kanatlı” / “ters T”) plan tipinin Amasya'daki örnekleri ve Bursa Yeşil Cami ile ilişkisi.
  4. Amasya Valiliği, Amasya Şehir Rehberi (Amasya: Amasya Valiliği, 2013), 33-34. — 1466 tarihi, külliyenin birimleri ve girişin doğuya alınma sebebi.
  5. Zeynep Kemaloğlu, Amasya Mihrabları (Kayseri: Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2016), 98. — 1466 tarihi ve yapının plan tarifi: eksendeki esas mekân, kemerle ayrılan yan bölümler, ahşap tavan ve kubbeli yan mekânlar.
  6. Ersel Oltulu, Amasya'nın Anıtsal Eserleri ve Hızır Paşa Külliyesi Restitüsyon ve Koruma Önerisi (İstanbul: Yıldız Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2006), 123. — “Zaviyeli camilerden ahşap tavanlı yegâne örnektir” kaydı ve iç mekândaki ahşap işçiliği.