Antik İzler Rotası · 10. durak
Amasya'ya ilk gelenin gözü önce buraya takılır. Kayanın yüzüne oyulmuş bu devasa boşluklar mezardır — ve burada doğmuş bir coğrafyacı onları iki bin yıl önce yazmıştır.
Amasya Kalesi'nin eteklerinde, Harşena Dağı'nın Yeşilırmak'a bakan yamaçlarına kayalar oyularak inşa edilmiş anıtsal mezar odalarıdır.1
Antik coğrafyacı Strabon tarafından da “Kral Mezarları” olarak anılırlar. Sayıları genel olarak 16 ile 20 arasında tespit edilmiştir; bunların en büyük beş tanesi Pers kökenli Pontos krallarına aittir.2
Anıtsal mezarların etrafı “U” biçiminde galerilerle çevrilidir ve mezarlara ortadan açılan bir kapı ile girilmektedir.3
Mustafa Güler'in derlemesinde bu mezarlar şöyle anlatılıyor — bir efsane olarak değil, şehrin kendi kendine anlattığı bir tarih olarak:
“Genelde kuzeye bakan; o zamanki ismiyle ‘Harşene Dağı’ düz bir duvar misali yükselen kayalar görülür. Kalker ve oldukça sert olan kayalar oyularak kazılıp ‘Kral Kaya Mezarları’ yapılmış.
Bir zamanlar buraları elinde bulunduran Pontus Krallarının gömülü oldukları mezarlarmış bunlar. Amasya'ya ilk gelenin gözüne ilişen ve oldukça ilgi çeken bu mezarlar, bugün bile korunur ve saklanırlar.”
Mustafa Güler, Amasya Efsaneleri.4
Dikkat: halk anlatısı da, belgeler de aynı şeyi söylüyor — bu kez ayrılık yok. Bu sayfada ihtilaf, mezarların kime ait olduğu konusunda çıkıyor; aşağıya bakın.
Strabon Amasyalıdır. Coğrafya'sında kendi şehrini anlatırken bu kayalardan söz eder. Aşağıda okuyacağınız şey, iki bin yıl önce bu manzaraya bakan birinin cümleleridir — kendi ağzından.
Devam etmek için kutuya dokun
Burada tek kelime bizim değil. Yukarıda okuduğunuz cümlelerin hepsi Strabon'un kendi cümleleridir (Coğrafya XII.3.39); yalnızca resim ve ses bizimdir. Açılış iki cümlesi Adnan Pekman çevirisinden,5 geri kalanı Alan Yönetim Planı'nda aktarılan metinden alınmıştır.6 Çizim, antik giyim kuşamdan esinlenerek ayrıca yapılmıştır; bir heykelin ya da eserin canlandırması değildir.
Strabon'un saydığı üç şey bugün de yerinde: iki tepe ve aralarındaki dar sırt, kayaya oyulmuş sarnıçlar, ve kayaya oyulmuş su kanalları. Dördüncüsü — Ferhat Su Kanalı — ilginçtir ki onun anlatısında hiç geçmez.
Beş büyük mezarın Pontos hanedanına ait olduğu kabul edilir.2 Hanedanın kurucuları ve bilinen icraatları şöyle:6
“Mithradates” ne demek?
Hanedana adını veren kelime, Pers tanrısı Mithra'dan gelir ve “Mithra'nın hediyesi” anlamındadır.6 Kitabın “Pers kökenli” dediği şey2 burada, adın içinde duruyor.
Numaralar konusunda dikkatli olun. Pontos krallarının sıra numaralandırması literatürde tartışmalıdır: Alan Yönetim Planı bile kurucuyu “III. Mithradates ya da I. Mithradates Ktistes” diye iki adla verir.6 Kitap ise beş mezarı I. Mithradates, Ariobarzanes, II. Mithradates, III. Mithradates ve Pharnakes diye sıralar.2 Bu sayfa hangi mezarın kesin olarak kime ait olduğunu iddia etmiyor.
Bu konuda tarihsel bir itiraz kayıtlıdır. Bu sayfada taraf tutulmuyor.
Yaygın kabul budur: en büyük beş mezar Pers kökenli Pontos krallarına aittir; Strabon da onları “Kral Mezarları” diye anar.2
16. yüzyılın ünlü elçi ve seyyahı Busbecq'e göre ise bu mezarlar Kapadokya Krallarına aittir.7
Yönetim alanı sınırları içinde, beş kral mezarının dışında ana kayaya oyulmuş başka kaya mezarları da vardır.6 İkisi özellikle ilgi çekici:
Hatuniye Mahallesi'nde, kayalık zeminin başladığı noktada, sivri ve konik biçimli kayanın kuzeyinde. İki küçük taş basamakla ulaşılır; kare planlı, düz tavanlı. Bu mezarı ötekilerden ayıran şey şu: giriş cephesi hariç bütün duvarların içine, raf şeklinde ölü sekileri oyulmuştur. Kuzey duvarının önünde, sağda ve solda, zemine oyulmuş sunu çukurları vardır. Hemen 2 metre sağında ise ana kayaya oyulmuş 10 m derinliğinde oval bir su sarnıcı bulunur.6
Hazeranlar Sokak'ta, demiryolunun 25 numaralı tünelinin hemen bitişiğinde. Batıya bakan cephesinde üç taş basamaklı krepis merdiveni, bir podyum ve üzerinde dikdörtgen bir naos vardır; anta duvarları arasında iki dikdörtgen prizmal destekle “in antis” tipi bir Yunan tapınağı cephesi oluşturulmuştur. Üçgen alınlığın üzerinde iki basamak formu yükselir. Amasya'daki kaya gömütlerinde girişinde iki taşıyıcı paye bulunan cephe düzenlemesi ilk kez bu mezarda karşımıza çıkar.6
Karşı kıyıdan — Alçak Köprü ya da yalıboyu hizasından — kaya yüzüne bak. Kaç tane anıtsal cephe sayabiliyorsun? Kayıtlara göre toplam 16 ile 20 arası mezar var; en büyük beş tanesi uzaktan bile ayırt edilir.2
Sonra bir tanesini seç ve etrafındaki galeriye bak: mezarlar “U” biçiminde bir galeriyle çevrilidir ve kapı tam ortadan açılır.3 Bu, kayanın içine oyulmuş bir oda değil — kayadan çıkarılmış, serbest duran bir anıt. Yani taş eklenerek değil, taş eksiltilerek yapılmış.
Akşam olunca mezarlar aydınlatılır. O zaman tekrar say.
Alan Yönetim Planı gerekçesini şöyle koyuyor: mezarlar iyi korunmuş ve modern değişimlerden etkilenmemiş olmaları nedeniyle, arkeolojik olarak hakkında sınırlı bilgiye sahip olduğumuz Pontos Krallığı'nın kralî istirahatgâhını ortaya koyacak özgünlüktedir. Bu yönüyle Pontos Krallığı'nı en iyi tanımlayan merkez Harşena Dağı'dır.6
Bu sayfadaki her olgusal bilgi aşağıdaki kaynaklardan birine dayanır.
