Şehrin eserleri · Cami

Küçük Ağa Camii

Bu caminin vakfiyesi duruyor. İçinde hocanın kimseden para almayacağı da yazılı, temizlikçinin kuyunun ipini yenileyeceği de.

1495 Şamlar Mahallesi Kuzey yaka

Küçük Ağa Camii: kare planlı harim, kiremit kaplı kubbe ve üç bölümlü son cemaat yeri — Küçük Ağa Camii. *Varol Bulut Arşivi (Kültürel Miras Boyutuyla Amasya, Fotoğraf-10).*

“Küçük Ağa” bir yapı adı değil, bir lakap

Bu yapı kaynaklarda dört beş ayrı adla geçer ve ilk bakışta insan birkaç farklı yapı olduğunu sanır. Değil. Hepsi aynı külliyeyi anlatır; çünkü “Küçük Ağa”, külliyeyi yaptıran Kapı Ağası Ayas Ağa'nın lakabıdır.^2, 3

Küçük Ağa Camiihalk arasında

Ayas Ağa Camiibânîsinin adıyla

Şamlar Camiibulunduğu mahalleden

Şamlılar Medresesimedresesi için

Medrese-i Ayasiyyevakıf kayıtlarında

Bir not: Kitap (s. 38) yapıyı Kapı Ağası Hüseyin Ağa'ya bağlar¹ ve bunu kaynağı olan Kemaloğlu'nun tezinden alır.⁴ Ama elimizdeki dört ayrı kaynak bânînin Ayas Ağa olduğunda birleşiyor: Okudan bu vakfa ayrılmış müstakil bir makalede,² Akgül doğrudan “Küçük Ağa olarak da bilinen kapı ağası Ayas Ağa” diyerek,³ Uzundal cami çizelgesinde,⁵ Oltulu ise künye fişinde.⁶

Karışıklığın sebebi büyük ihtimalle şu: Hüseyin Ağa, Büyük Ağa Medresesi'nin bânîsidir. Büyük Ağa ile Küçük Ağa yan yana durunca karışmış görünüyor.

📜 Belgeler ne diyor?

Burada önce başka bir cami vardı: Danişmendli Melik Gazi tarafından yaptırılmış bir yapı. Zamanla kullanılamaz hâle gelip yıkılınca, yerine Ayas Ağa tarafından bir külliye inşa edildi.^1, 2, 6

Külliye H. 900 / M. 1495 yılında kuruldu ve mektep, medrese ve camiden oluşuyordu.² Vakfiyede Ayas Ağa, “Sultan II. Bayezid'in azadlısı” olarak tanıtılır.²

Cami kare planlıdır ve üzeri oluklu kiremit kaplı bir kubbe ile örtülüdür; kubbeye geçişte üçgenlerden yararlanılmıştır. Kuzeyde üç bölümlü bir son cemaat yeri bulunur.⁴ Medresenin avlunun kuzeyinde dizilmiş dokuz hücresi vardır; plan, tipik Osmanlı medresesi gibi bir ucu kısa U biçimindedir ve hücreler mermer sütunlu bir revakla çevrilidir.⁷

Ve en önemlisi: bu külliyenin vakfiyesi günümüze ulaşmıştır.² Aşağıdaki bölüm o belgeden.

Vakfiye ne yazıyor?

Bir vakfiye yalnızca “şunu yaptırdım” demez. Burada kimin çalışacağını, o kişide hangi niteliklerin aranacağını, ne iş yapacağını ve karşılığında ne alacağını tek tek yazar. 1495'te yazılmış bu belge, beş yüz otuz yıl sonra hâlâ okunabiliyor.²

İmamgünlük 3 dirhem + 3 müd buğday

Muttaki ve fıkıh ilminde uzman olacak. Beş vakit farz namazlarını, Teravih ve Vitir'i kıldıracak. Ücretinin iki dirhemi imamlık, bir dirhemi Kur'an tilaveti karşılığıdır.²
Müezzingünlük 2 dirhem + 2 müd buğday

Salih olacak ve namaz vakitlerini bilecek. Bir dirhemi ezan, bir dirhemi Kur'an tilaveti karşılığı.²
Muallimgünlük 3 dirhem + bir çiftliğin geliri

Tecvit ilmine hâkim olacak. Kur'an öğrenmek isteyen herkese ders verecek. Vakfiyenin şartı açık: zengin fakir hiç kimseden ücret talep etmeyecek. Karşılığında Merzifon'un İlarslan köyündeki çiftliğin gelirinin tamamını alacak.²
Kalfagünlük 1 dirhem + 1 müd buğday

Dindar ve erdemli olacak, eğitim öğretimde muallime yardım edecek.²
Ferraşgünlük 1,5 dirhem + 2 müd buğday

Mescidin ve medresenin temizliğini yapacak, kandilleri yakıp söndürecek ve külliyenin avlusundaki kuyunun kova ile iplerini ihtiyaç anında yenileyecek.²

3,027 g1 dirhem — hem ağırlık hem para birimi²

≈ 513 kg1 müd²

MerzifonÜcretlerin buğdayı oradaki köylerden geliyordu²

Şuna dikkat et: ücretler yalnız paradan ibaret değil. Her görevli Merzifon'daki köylerden hasat edilen buğdaydan pay alıyor.² Yani Amasya'nın bir mahallesindeki mektebin hocası, kilometrelerce ötedeki bir tarlanın ürününe bağlanmış. Vakıf sistemi böyle işliyordu.

Oradayken şunlara bak

Avluda kuyu ara. Vakfiye onu tarif ediyor: ferraş, kovasını ve ipini gerektiğinde yenileyecekti.² Beş yüz yıl önce birinin görevi olan şey.
Son cemaat yerinin bölümlerini say. Üç tane.⁴
Kubbeye geçişe bak. Pandantif ya da tromp değil — üçgenler kullanılmış.⁴
Medresenin hücrelerini say. Dokuz hücre, bir ucu kısa U düzeninde; revakın sütunları mermer.⁷
Sonra 150 metre doğuya yürü. Büyük Ağa Medresesi orada. “Büyük” ile “Küçük”ün neden karıştığını yerinde anlarsın.

Künye

Yapım: H. 900 / M. 1495^1, 2, 5
Yaptıran: Kapı Ağası İyas (Ayas) Ağa — lakabı “Küçük Ağa”^{2, 3, 5, 6}
Önceki yapı: Danişmendli Melik Gazi'nin camisi; yıkılınca yerine külliye kuruldu^1, 2, 6
Külliyenin birimleri: Cami, medrese, mektep²
Diğer adları: Ayas Ağa Camii · Şamlar Camii · Şamlılar Medresesi · Medrese-i Ayasiyye²
Plan: Kare planlı harim, kiremit kaplı kubbe, üç bölümlü son cemaat yeri⁴
Medresesi: Dokuz hücre, bir ucu kısa U plan, mermer sütunlu revak⁷
Vakfiyesi: Günümüze ulaşmıştır²
Konum: 40.658753, 35.8332952 — dış kaynaktan doğrulandı
Kitapta: Kültürel Miras Boyutuyla Amasya, s. 38

📍 Haritada aç

Kaynaklar

Kültürel Miras Boyutuyla Amasya (Amasya: Amasya Üniversitesi, BAP Projesi SEB-BAP25-0233, 2026), 38.
Muhammet Okudan, “Ayas Ağa Vakfı ve Amasya Küçük Ağa Külliyesi”, Kastamonu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9/2 (Eylül 2025), 58-73; 58, 61-62. — Bu vakfa ayrılmış müstakil makale: külliyenin kuruluşu (H. 900 / 1495), adları, Melik Gazi'nin önceki camisi, vakfiyenin günümüze ulaşması ve kadro şartları.
Öznur Akgül, Tarihi Varlıkların Sürdürülebilir Turizm Açısından İncelenmesi: Amasya Şehri Örneği (Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2020), 50. — “Küçük Ağa olarak da bilinen kapı ağası Ayas Ağa”.
Zeynep Kemaloğlu, Amasya Mihrabları (Kayseri: Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2016), 149. — Caminin planı ve son cemaat yeri. Not: aynı sayfada bânî “Kapıağası Hüseyin Ağa” olarak verilir; kitabın dayandığı kayıt budur.
Edip Uzundal, Sultan II. Abdülhamid Dönemi'nde Amasya Sancağı (Tokat: Gaziosmanpaşa Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi), 166. — Cami çizelgesi: “Şamlar / Ayas / Küçük Ağa Camii — 1495 — Kapı Ağası Ayas Ağa”.
Ersel Oltulu, Amasya'nın Anıtsal Eserleri ve Hızır Paşa Külliyesi Restitüsyon ve Koruma Önerisi (İstanbul: Yıldız Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2006), 54. — “Melik Gazi tarafından yaptırılmış olan cami yıkılınca Kapu Ağası Ayas Paşa tarafından yaptırılmıştır.”
Handan Aytekın, “Küçük Ağa Külliyesi”, Türkiye Turizm Ansiklopedisi (2020), turkiyeturizmansiklopedisi.com (Erişim 24 Eylül 2026). — Medresenin dokuz hücresi, U planı ve mermer sütunlu revakı. Çevrimiçi madde olduğu için sayfa numarası yoktur.