Şehrin eserleri · Cami

Saraçhane Camii

Bu caminin adı yaptıranından gelmiyor. Komşularından geliyor — çevresinde çoğalan saraçlardan. Yapının kendisi de sonradan değişti: bir kubbe daha eklendi ve minare ortada kaldı.

1372 Şadgeldi Paşa Güney yaka

Saraçhane Camii: yan yana iki kubbe ve aralarında kalan tuğla minare — Saraçhane Camii. *Kültür Portalı (Kültürel Miras Boyutuyla Amasya, Fotoğraf-14).*

📜 Belgeler ne diyor?

Cami 1372 yılında Amasya Emiri Şadgeldi Paşa tarafından yaptırılmıştır.^1, 2 Kuzucular bu tarihi hicrî karşılığıyla verir: H. 773.³

İlk yapıldığında yapı Şadgeldi Paşa Camii adıyla anılıyordu.^1, 2 Çelebi Sultan Mehmed devrinde çevresinde saraçların çoğalmasıyla “Saraçhane” denmeye başlandı;^1, 2 Kuzucular adı doğrudan yakındaki Saraçlar Çarşısı'na bağlar.³

Üçüncü bir adı daha var. Evliya Çelebi'nin listelerinde ve arşiv belgelerinde yapı “Saraçlar Mescidi” olarak geçer.³ Şadgeldi Paşa'nın adı, zanaatkârların adının altında kalmış.

Şadgeldi Paşa döneminde Amasya'da yapılan eser sayısı çok değildi; Kuzucular bunların en önemlisinin bu cami olduğunu söyler.³

Bir kubbe, sonra iki kubbe

Bugün gördüğün yapı, tek seferde böyle yapılmadı. Cami sonradan batıya doğru büyütüldü ve bu büyütme minareyi tuhaf bir yere düşürdü.

Önce

Kübik bir gövde üzerinde tek kubbe

Kare planlı, tek kubbeli bir yapıydı.^1, 2, 3

Sonra

Batıya ikinci bir kubbeli mekân

Batı duvarı açılıp bir kemer konarak benzer büyüklükte ikinci bir mekân eklendi. Böylece kare olan harim, kıble duvarına paralel bir dikdörtgene dönüştü.^1, 2, 3

Ve minare ortada kaldı. Kuzeybatı köşesindeki minare, ikinci kubbe eklenince iki kubbenin arasında kalmıştır.^2, 3 Bir yapının büyüdüğünü gözle görebileceğin az sayıdaki işaretten biri budur: minare artık köşede değil, ortada.

🏛️ Yapı nasıl?

Duvarlar taş ve tuğla ile almaşık teknikte örülmüştür — yani sıralar dönüşümlü olarak taş ve tuğladan.^1, 2 Yapı kirpi saçak ile sonlanır; kubbeler kiremit örtülüdür.²

Minarenin malzemesine dikkat. Minare tuğladan yapılmıştır; yalnızca şerefesi taştandır.² Gövde ile şerefe arasındaki bu malzeme farkı aşağıdan bakınca seçilir.

Yapı birçok onarımdan sonra günümüze ulaşabilmiştir.³

Doğusundaki medrese yıktırıldı

Şadgeldi Paşa caminin yanına bir de medrese yaptırmıştı. Kuzucular tarihini verir: H. 775 (1373) — yani camiden bir yıl sonra, caminin doğu tarafına.³

Bu medrese Alaca Yahya Medresesi olarak bilinirdi. Osmanlı tapu tahrir defterinde ise “Alaca İmam” adıyla kayıtlıydı.³

Bugün yok. Kuzucular sebebini tek cümlede söyler: medrese Ziya Paşa tarafından yıktırılmıştır.³

Ziya Paşa'nın Amasya'daki izi yalnız bu değil: Osman Fevzi Olcay, Saraçhane Camii'nin bitişiğindeki Rüştiye mektebinin de Ziya Paşa tarafından yaptırıldığını kaydeder.⁴ Aynı mutasarrıf, bir yapıyı yıktırıp yerine başka bir şey kurmuş.

Tarihte küçük bir ayrılık

Kaynakların çoğu 1372 der; birkaçı bir iki yıl oynar. Ayrılık büyük değil ama gizlenmiyor.

Kaynak	Tarih
Kitap¹ · Oltulu² · Kuzucular (H. 773)³	1372
Mehmet Fatih Becerik⁵	1371
Öznur Akgül (cami çizelgesi)⁶	1376

Künyede 1372 yazıyor: kitabın, Oltulu'nun ve Kuzucular'ın birleştiği yıl budur ve Kuzucular hicrî karşılığını da (H. 773) veriyor.³

Oradayken şunlara bak

Minarenin yerine. İki kubbenin arasında duruyor.^2, 3 Bu, yapının sonradan büyütüldüğünün en açık işareti.
Minarenin şerefesine. Gövde tuğla, şerefe taş.²
Duvarın örgüsüne. Taş ve tuğla sıraları dönüşümlü — almaşık teknik.^1, 2
Saçağa. Tuğlaların testere dişi gibi dizildiği kirpi saçak.²
Doğu tarafına. Orada bir medrese vardı, yıktırıldı.³ Boşluğa bakarken 1373'te oraya ne kurulduğunu düşün.

Künye

Yapım: 1372 (H. 773)^1, 2, 3
Yaptıran: Amasya Emiri Şadgeldi Paşa^1, 2, 3
İlk adı: Şadgeldi Paşa Camii^1, 2
Diğer adı: Saraçlar Mescidi (Evliya Çelebi ve arşiv belgeleri)³
Plan: Önce tek kubbeli kare; sonra batıya ikinci kubbeli mekân eklendi^1, 2, 3
Malzeme: Taş ve tuğla almaşık; kirpi saçak; minare tuğla, şerefesi taş^1, 2
Medresesi: H. 775 (1373), doğusunda; “Alaca Yahya Medresesi”. Ziya Paşa tarafından yıktırıldı³
Konum: 40.651722, 35.831767 — OpenStreetMap'ten doğrulandı
Kitapta: Kültürel Miras Boyutuyla Amasya, s. 42

📍 Haritada aç

Kaynaklar

Kültürel Miras Boyutuyla Amasya (Amasya: Amasya Üniversitesi, BAP Projesi SEB-BAP25-0233, 2026), 42.
Ersel Oltulu, Amasya'nın Anıtsal Eserleri ve Hızır Paşa Külliyesi Restitüsyon ve Koruma Önerisi (İstanbul: Yıldız Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2006), 32. — Künye fişi ve yapısal tarif: batıya eklenen ikinci kubbeli mekân, kemerle dikdörtgene dönüşen harim, almaşık örgü, kirpi saçak, tuğla minare ve taş şerefe.
Kani Kuzucular, Amasya Kentinin Fiziksel Yapısının Tarihsel Gelişimi (İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Doktora Tezi, 1994), 64. — H. 773 (1372) tarihi, adın Saraçlar Çarşısı'ndan gelmesi, “Saraçlar Mescidi” kaydı, minarenin iki kubbe arasında kalması ve doğudaki Alaca Yahya Medresesi'nin (H. 775) Ziya Paşa tarafından yıktırılması.
Osman Fevzi Olcay, Amasya Şehri (Amasya: Amasya Belediyesi, 2010), 148. — Saraçhane Camii bitişiğindeki Rüştiye mektebinin Ziya Paşa tarafından yaptırıldığı kaydı.
Mehmet Fatih Becerik, XIX. Yüzyıl Ortalarında Amasya Şehrinin Sosyo-Ekonomik Yapısı (İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2022), 304. — Yapıyı 1371'e tarihler; caminin temel, duvar ve kubbe malzemesini anlatır.
Öznur Akgül, Tarihi Varlıkların Sürdürülebilir Turizm Açısından İncelenmesi: Amasya Şehri Örneği (Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2020), 35. — Amasya camileri çizelgesinde yapı 1376 olarak verilir.