Su ve Şifa Rotası · 1. durak
Rotanın ilk durağı ve en az bilineni. Bu hamamın inşa kitabesi yok — yani taşın üzerinde kim yaptırdı, hangi yıl yazmıyor. Tarihini binanın kendisinden okumak gerekiyor.
Hatuniye Mahallesi'nde, Şifre Sokak'ta, Madenüs Köprü'nün yakınında yer alır. Düzgün kesme taş, moloz taş malzeme ve harç ile inşa edilmiştir.1
Geleneksel Osmanlı hamam mimarisi formuna uygundur: soğukluk, ılıklık ve sıcaklık bölümlerinden meydana gelir; ayrıca bir külhan kısmına sahiptir. Üst örtüsü kubbe ve tonozlardan oluşur.1
İnşa kitabesi bulunmamaktadır. Muhtemelen 17. yüzyıl Osmanlı hamamıdır.1
Taşta tarih yok.
Bu yüzden “muhtemelen”.
Bu sitede kitabesi olan yapılarda tarih kesin verilir — kitabe bir imzadır. Burada öyle bir imza yok; elde kalan tek delil yapının kendi mimarisidir.1
Bu dört bölümün varlığı ve kubbe–tonoz örtüsü kaynakta kayıtlıdır;1 yukarıdaki kısa açıklamalar genel hamam bilgisidir.
Kitap bu hamamın diğer adını “Yukarı Hamam” olarak verir. Bu adla anılan bir hamam, 19. yüzyılda yazılan ilk Amasya şehir tarihinde de geçiyor. Orada anlatılan şey şu:
“[Bülbül Hatun] ‘Çelebiler Hamamı’ denilen iki harap hamamı da sahibinden alarak tamirle, vakfına eklemiştir. Bir tanesine Aşağı Hamam denilir; hemen caminin bitişiğindedir. Diğerine de Yukarı Hamam denilir ki, Madenüs Köprüsü başında Selçuklu sarayı bitişiğindedir.”
Mustafa Vâzıh Efendi, Amasya Fetvaları ve İlk Amasya Şehir Tarihi, s. 75.2
Bülbül Hatun, Sultan Bayezid'in eşi ve şehit Şehzade Sultan Ahmed'in annesidir. Vâzıh Efendi'ye göre İçeri Şehir'de Selçuklulardan kalma harap bir alana kârgir minareli bir cami, imaret, mektep ve bir han yaptırmış; iki harap hamamı da satın alıp onartarak vakfına katmıştır.2
Dikkat — burada bir sonuç çıkarılmıyor. Elimizdeki kaynaklar Vâzıh Efendi'nin tarif ettiği “Yukarı Hamam” ile bu sayfadaki Altuntaş Hamamı'nın aynı yapı olduğunu açıkça söylemiyor. Üstelik Yukarı Hamam'ın yeri konusunda kaynaklar da birbirini tutmuyor — aşağıya bakın.
Aynı Vâzıh Efendi metnini kullanan kaynaklar iki ayrı köprü söylüyor. Bu sayfada taraf tutulmuyor.
Vâzıh Efendi'nin Türkçe neşrinde Yukarı Hamam “Madenüs Köprüsü başında Selçuklu sarayı bitişiğinde”dir.2 Kitap da Altuntaş Hamamı'nı Hatuniye Mahallesi'nde, Madenüs Köprü yakınında konumlandırır.1
Kani Kuzucular, Vâzıh'ın yazmasını (v. 33a-b) okuyarak Yukarı Hamam'ı Kurşunlu Mahallesi'nde, Meydan Köprüsü başında gösterir.3 Ahmet Caner Çatal da Yukarı Hamam'ı Kurşunlu Mahallesi'nin doğusunda kaydeder.4
İki tarif iki ayrı köprü başını gösteriyor: Meydan Köprüsü bu rotanın İstasyon (Meydan) Köprüsü durağıdır; Madenüs Köprü ise başka bir durak. Aralarındaki mesafe yaklaşık 280 metre — yani bir yapı için belirleyici, ama şehrin iki ucu değil. Kitabesi olmayan bu yapı için kesin teşhis yine de saha çalışması ister.
Üçüncü bir bilgi — kaynak değil, yerel bilgi.
Bu sitenin hazırlanmasında sahadan gelen bir tarif de
kullanıldı; basılı bir kaynakta geçmiyor. Tarif hamamın yerini
“Madenüs Köprüsü'nün içeri şehirle birleştiği yer”
diye tarif ediyor ve ekliyor: “Altuntaş zaten mahalle olarak
Hatuniye'de.” Bu, yukarıdaki birinci sütunu destekliyor:
hem Vâzıh Efendi'nin Türkçe neşri hem kitabın kendisi aynı köprüyü
gösteriyordu.
Bunu bir dipnotla veremiyoruz, çünkü basılı bir kaynağa değil
yerinde bilmeye dayanıyor. O yüzden ayrı duruyor — ve
öteki görüşü silmiyor. Kuzucular ile Çatal'ın kaydı yukarıda
olduğu gibi kalıyor.
Bu tarif, haritanın kendisiyle sınandı. Kitap hamamı
Şifre Sokak'ta gösteriyor. OpenStreetMap'te Şifre Sokak diye
bir sokak gerçekten var ve tam da köprünün karaya bastığı yerden
başlıyor — yani kitabın tarifi ile saha tarifi aynı noktayı
gösteriyor. Üstelik o noktanın bir metre yanında
“Ömer Altuntaş hayratıdır” adlı bir kayıt duruyor:
Altuntaş adı orada hâlâ yaşıyor.
Dört bilgi aynı yerde buluştuğu için koordinat artık
taslak değil. Yine de hamamın hangi yapı olduğu
sorusu, kitabesi bulunmadığı için açık kalmaya devam ediyor.
Vâzıh Efendi'ye göre sur içinde “Çelebiler Hamamı” diye bilinen iki yapı vardı: biri Çukur Hamam (bugünkü Yıldız Hamamı), diğeri Yukarı Hamam.3
Yakut Paşa Zaviyesi'nin vakfiyesinde, vakfedilen hayrat arasında sur içinde bir “Çelebiler Hamamı” bulunması bu ifadeyi destekler. Kuzucular, “başka aydınlatıcı bir belge de olmadığına göre” Vâzıh'ın söylediklerinin — yani Çukur Hamam ve/veya Yukarı Hamam'ın Çelebiler Hamamı olarak adlandırıldığının — onaylanabileceğini yazar.3
Amasya'nın 18. yüzyıl gündelik hayatını inceleyen çalışma, hamamları “kadınların günlük hayatta temizlik işlerini gördükleri aynı zamanda eğlenip sosyalleştikleri” yerler olarak tanımlar.5
Bu, süslü bir ifade değil: Amasya şer'iyye sicillerinde, 1777 tarihli kayıtlar dahil, hamamlarda çıkan anlaşmazlıklar ve kazalar mahkemeye intikal etmiştir.5 Yani hamam, mahallenin gerginliklerinin de taşındığı gerçek bir kamusal alandı — farklı mahallelerden, farklı çevrelerden kadınların aynı dar mekânda karşılaştığı bir yer.
Kayda göre bu hamam hem düzgün kesme taş hem moloz taş ve harç ile inşa edilmiştir.1 Bu, tesadüf değildir.
Osmanlı yapılarında kesme taş görünen, gösterilmek istenen yerlere; moloz taş ise arka ve yan cephelere, sıvayla kapanacak yüzeylere konur. Bir yapıda ikisi bir arada ise, nerede para harcandığını duvara bakarak okuyabilirsin.
Yapının etrafında dolaş. Düzgün taşın nerede bittiğini bul. Orası, yapının gösterişli yüzünün bittiği yerdir.
Bu sayfadaki her olgusal bilgi aşağıdaki kaynaklardan birine dayanır.