Adım Adım Amasya

Su ve Şifa Rotası · 7. durak

İstasyon Köprüsü

Rotanın en eski tarihli köprüsü: 1145. Bir depremde yıkıldı, yeniden yapıldı — ama o depremin hangi yıl olduğu konusunda kitabın iki kaynağı birbirini tutmuyor.

1145 · Selçuklu I. Mesud Sultan Köprüsü
Yeşilırmak üzerinde uzun, sırtı yükselen kesme taş köprü; sağ altta demiryolu, solda şehir, arkada çıplak tepeler
İstasyon Köprüsü. Ortası yükselen harpuşta sırtı ve kesme taş gövdesi açıkça görülüyor.1 Sağ altta demiryolu — köprünün bugünkü adı oradan geliyor. Ön planda bir kale/burç kalıntısından bakılıyor. Hüseyin Menç Arşivi.

📜 Belgeler ne diyor?

Şehrin batı girişinde, Hacı İlyas Mahallesi'ni İstasyon mevkiine bağlar. Tarihsel kaynaklarda “Sultan Köprüsü” olarak da geçer.2

İlk olarak Selçuklu Sultanı I. Mesud tarafından 1145 (H. 540) yılında yaptırıldığı kaydedilmiştir.2 Kesme taştan, 5 gözlü, kemerli, harpuşta tarzında inşa edilmiştir.1

Tren gelince. Köprünün eski adı Meydan Köprüsü'dür; Osman Fevzi Olcay hatıralarında “Meydan Köprüsü'nün (İstasyon Köprüsü)” diye yazar.3 Samsun-Amasya demiryolu 21 Kasım 1927'de açıldı; istasyon binası da o dönemde yapıldı.4 Demiryolu istasyon meydanına gelince köprü daha çok kullanıldı ve onarım gerektirdi; 1940'taki onarımda betonarme eklerle genişletildi. Bugünkü adını da istasyondan alır.5

Valiliğin kaydı köprünün son onarımını 1828'de Amasya Ayanı Özlü Yusuf Ağa'ya verir;1 1940 genişletmesini ise Öznur Akgül, Hüseyin Menç'e dayanarak yazar.5

🗣️ Halk ne anlatır?

Bu köprü hakkında değil — çevresindeki toprak hakkında bir anlatı var. Mustafa Güler'in derlemesinde, Kurtboğan anlatısı anlatılırken mekân şöyle tarif ediliyor:

“Amasya'ya gelip İstasyon Köprüsü'nden geçerseniz; stada doğru ve istasyon dahil; her iki tarafın eski mezarlık olduğunu söylerler; işitirsiniz. Şimdilerde buralar yerleşim yeri olmuş; tren istasyonu da alana yapılmıştır.”

Mustafa Güler, Amasya Efsaneleri — Kurtboğan anlatısı.6

Bu bölüm halk anlatısıdır, belge değildir. Anlatının kendisi Kurtboğan'a dairdir; buraya alınan kısım yalnızca mekân tarifidir.

👁️ Tanıklar ne gördü?

18 Eylül 1928 · Nafiz Yetkin. Gazi Mustafa Kemal Amasya'ya dördüncü kez, bu sefer trenle gelir. Müftü Abdurrahman Kâmil Efendi'nin torunu o anı şöyle anlatır: Uzaktan trenin düdük sesi duyuldu. Tren yavaş yavaş geliyor, Atamız pencereden bakarak halkı selamlıyordu. Gazi basamakta durur, etrafına bakar ve ilk sözü şu olur: Müftü Efendi nerede?

Kalabalık açılır, torun dedesini öne çıkarır. Gazi yaşlı müftünün köstekli saatinin anahtarını tutar: Bu nedir, bu Cennetin Anahtarı mı yoksa? Ver de Cennete girelim. Cevap hazırdır: Asıl Cennetin anahtarı sende Paşam! Neden diye sorulunca: Sen ki cahil halka okumak üzere kitap getirdin, bundan âlâ Cennetin anahtarı olur mu? Aynı gün yeni harflerin sınandığı kara tahta başında Gazi sorar: Baba, sen de öğrenebildin mi? Müftünün cevabı: İmzamı atabiliyorum.7

Bir hatıradır; Orhan Özger'in tezinde, Nafiz Yetkin'in anlatımından aktarıldığı biçimiyle verilmiştir. Kâmil Efendi'nin 1919'daki bir gecesi için Saraydüzü durağına bak →

Köprüyü hangi deprem yıktı?

Burada ilginç bir durum var: kitabın kendi iki kaynağı aynı olayı farklı yıla koyuyor. Bu sayfada taraf tutulmuyor, ikisi de gösteriliyor.

1319 depremi

Köprü 1319 depreminde yıkıldı; önce ahşap olarak, ardından 1368'de Şadgeldi Paşa tarafından kâgir olarak yeniden inşa edildi.2

1374 depremi

Köprü 1374 yılındaki depremde yıkıldı; Şadgeldi Paşa zamanının yapı karakteri korunarak kesme taştan yeniden yapıldı.1

İki anlatı aynı anda doğru olamaz: birinde yeniden yapım 1368'de, ötekinde yıkılış 1374'te. Ortak olan ise şu: köprü 1145'te I. Mesud tarafından yaptırıldı, bir depremde yıkıldı ve Şadgeldi Paşa ile anılan bir dönemde kesme taştan yeniden doğdu. Bu sayfa ortak olanı söyler, ayrılanı gizlemez.

Yapı

5 gözKemerli açıklık sayısı.
Kesme taşGövde malzemesi.
HarpuştaOrtası yükselen, iki yana eğimli sırt.
1828 · 1940Özlü Yusuf Ağa'nın onarımı · betonarme eklerle genişletme.

Kaynaklar burada ayrılıyor. Yukarıdaki göz sayısı ve malzeme Valiliğin kaydına göredir.1 Kültür Envanteri'ne dayanan Öznur Akgül ise köprüde dört sivri kemer sayar; kemer tonozlarının tuğladan, yan duvarların tuğla hatıllı moloz taştan olduğunu yazar.5 Albert Gabriel de 1928 tarihli şehir planının listesinde Meydan köprüsünü “taş ve tuğladan” diye kaydeder.8

Harpuşta nedir: köprünün ortasının yükselip iki yana eğimle indiği, sırtı kambur profil. Yukarıdaki fotoğrafta bu sırt net görülüyor. Amacı hem taşkın sularına yüksek bir açıklık bırakmak hem de kemerlerin yükünü dengelemektir.

İstasyon köprübaşı: kaya yüzündeki kale duvarları, ahşap çit, bisikletli bir adam ve dükkân tabelaları
İstasyon köprübaşı. Kaya yüzünü tırmanan kale duvarları, ahşap çit, bisikletli bir adam. Soldaki tabelada “...VE ŞİRİN” okunuyor — Ferhat ile Şirin adı şehirde dükkân tabelalarına kadar inmiş. Hüseyin Menç Arşivi.

Ayağının altında ne var?

Anlatı çok açık bir şey söylüyor: köprüden geçip stada doğru ve istasyon dahil, her iki tarafın eski mezarlık olduğu söylenir; bugün buralar yerleşim yeri olmuş, tren istasyonu da o alana yapılmıştır.6

Köprüyü geç ve dur. Etrafında istasyon binası, spor alanı, evler var. Anlatı bu zeminin altında başka bir şey olduğunu söylüyor. Bunu doğrulayan bir belge elimizde yok — ama anlatının kendisi de bir kayıttır: şehir, kendi altında ne olduğunu unutmamış.

Oradayken şunlara bak

Künye

İlk yapım
1145 (H. 540) — Selçuklu Sultanı I. Mesud2
Yeniden yapım
Şadgeldi Paşa dönemi — yıl tartışmalı1, 2
Diğer adı
Sultan Köprüsü; Meydan Köprüsü2
Yapı
Kesme taş, 5 gözlü, kemerli, harpuşta1
Onarımlar
1828 — Amasya Ayanı Özlü Yusuf Ağa;1 1940 — betonarme eklerle genişletme5
Konumu
Şehrin batı girişi; Hacı İlyas Mahallesi ile İstasyon arası2
Koordinat
40.65205, 35.822945 — OpenStreetMap'ten doğrulandı
Kitapta
Kültürel Miras Boyutuyla Amasya, s. 58

📍 Haritada aç 🚶 Google ile yol tarifi 🚶 Yandex ile yol tarifi

Kaynaklar

Bu sayfadaki her olgusal bilgi aşağıdaki kaynaklardan birine dayanır.

  1. Amasya Valiliği, “Köprüler” (Erişim 12 Şubat 2025).
  2. Fuat Er, XV. ve XVI. Yüzyılda Amasya (Elazığ: Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2009), 40.
  3. Osman Fevzi Olcay, Amasya Hatıraları (Bildiklerim, Gördüklerim, İşittiklerim) (Amasya: Amasya Belediyesi, 2009), 38. — İçeri Şehir Mahallesi'nin “Meydan Köprüsü'nün (İstasyon Köprüsü) başına kadar” uzandığını yazar.
  4. Emre Kolay, Amasya İl Merkezinde Geç Dönem Kamu Yapıları (1848-1947) (Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2013), 80. — Amasya İstasyon Binası: demiryolunun Samsun-Amasya bölümünün 21.11.1927'de açılışı.
  5. Öznur Akgül, Tarihi Varlıkların Sürdürülebilir Turizm Açısından İncelenmesi: Amasya Şehri Örneği (Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2020), 53. — “4.11.1 İstasyon (Meydan) Köprü”: dört sivri kemer, tuğla tonozlar (Amasya Kültür Envanteri'ne dayanarak); 1927 sonrası kullanım ve 1940 onarımı (Hüseyin Menç'e dayanarak).
  6. Mustafa Güler, Amasya Efsaneleri (Amasya: Eser Ofset, 1996), 17-19. — “Kurtboğan Hazretleri ve Efsanesi” bölümündeki mekân tarifi.
  7. Ali Tuzcu, Seyahatnâmelerde Amasya (Amasya: Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2007), 355. — Albert Gabriel'in 1928 tarihli şehir planına ait eser ve köprüler listesi: “Meydan köprüsü (Taş ve tuğladandır.)”
  8. Orhan Özger, Milli Mücadele Döneminde Amasya Müftüsü Abdurrahman Kamil Efendi (Edirne: Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023), 146-147. — Nafiz Yetkin'in 18 Eylül 1928 hatırası.

Rotada devam et

Su ve Şifa · 7. durak / 11