Adım Adım Amasya

Su ve Şifa Rotası · 11. durak

Ferhat Su Kanalı

Kilometrelerce kaya, elde keskiyle oyuldu. Eğim binde yedi. Ve şehir bu kanalı bir mühendislik eseri olarak değil, bir aşk hikâyesi olarak hatırladı.

Roma Dönemi · MS 1.–2. yy Kayaya oyma Ferhat Arası
Amasya'nın batısında yükselen Ferhat Dağı ve eteğindeki şehir
Ferhat Dağı ve eteğindeki Amasya. Kanal, bu dağın kuzey eteğinde, soldan sağa doğru şehre iner.1 Hüseyin Menç Arşivi.

📜 Belgeler ne diyor?

Antik Çağ'da Amasya'ya içme suyu getirmek için yapılmış, yaklaşık 18 km uzunluğunda anıtsal bir su sistemi.2 Şehrin batısında, Ferhat Dağı'nın kuzey eteklerinde ve Amasya–Tokat karayolunun güney kenarında uzanır. Batıda Helvacı Mahallesi'nden başlayıp doğuya, şehir merkezine doğru ilerler; en iyi “Ferhat Arası” denilen mevkide görülür.1

İlk yapım evresi Pontus Krallığı ya da Helenistik döneme kadar uzandırılsa da,3 mimarisi ve mühendisliğiyle büyük ölçüde bir Roma Dönemi (MS 1.–2. yüzyıl) eseridir. Yakınındaki Yörgüç Paşa Camii'nin duvarında kullanılmış bir taşın üzerindeki yazıt, kanalın onarıldığını söyler; bu onarım MS 3. yüzyıla tarihlenir.1

Amasyalı coğrafyacı Strabon (MÖ 63 – MS 21) kendi şehrini karış karış anlatır — ama bu kanaldan hiç bahsetmez.1, 2

Kanal, 1992'de tescillendi. 1997'de Amasya Müzesi, Helvacı Mahallesi'ndeki Ferhat Arası mevkiinde kazı ve temizlik çalışması yürüttü. Bugün bilinenlerin çoğu o çalışmadan geliyor.1

🗣️ Halk ne anlatır?

Kanal, mimari ihtişamından çok “Ferhat ile Şirin” efsanesine mekân olmasıyla meşhurdur.4

  1. Ferhat, sarayları süsleyen usta bir nakkaştır. Amasya Sultanı Mehmene Banu'nun kız kardeşi Şirin'e sevdalanır.

  2. Sultan, Şirin'i vermek istemediği için imkânsız bir şart koşar: kilometrelerce ötedeki Şahinkaya sularını, koca dağı delerek Amasya'ya getirecek.

  3. Ferhat dağları yarar. Suyu kente ulaştırmak üzereyken Sultan'ın gönderdiği cadı tipli bir kadın karşısına çıkar: Şirin öldü, der — ve ona sahte bir helva sunar.

  4. “Şirin yoksa yaşamak haram” diyen Ferhat, elindeki ağır külüngü havaya atar. Başına düşen darbeyle can verir.

  5. Feryadı duyan Şirin koşarak gelir; acıya dayanamaz, o da Ferhat'ın yanında ölür. İki âşık bu dağda yan yana gömülür — ve dağın adı Ferhat Dağı olur.

Rivayete göre iki mezarın ortasında her bahar iki gül açar; fakat aralarında beliren “Kara Diken Çalısı” — cadı kadını temsil eder — kavuşmalarını sonsuza dek engeller.4

kırmızı gül
KARA DİKEN ÇALISI
beyaz gül

Bu bölüm halk anlatısıdır, belge değildir.

Kayadaki izlere bak

1997 kazısında kaya yüzeyleri incelendi. Sonuç şu: kanal metal keskilere insan gücüyle vurulmak suretiyle oyulmuştu.1

Yani kilometrelerce kaya — makine yok, patlayıcı yok. Bir adam, bir keski, bir tokmak. Ve bunu binde yedilik bir eğimi bozmadan yapmak zorundaydı: fazla inerse su hızlanıp kanalı aşındırır, az inerse su hiç akmaz.1

Ferhat Arası'nda kanalın açık kısımlarına eğil. Keski izleri hâlâ orada. Efsane bir adamın dağı delişini anlatıyor. Kaya da bir şey anlatıyor — ama kaçının delişini?

Nasıl yapılmış?

Aşağıdaki sayılar 1997 kazısının ve rölöve çalışmalarının ölçümleridir.1

% 0,07Kanalın eğimi. Yüz metrede yedi santim.
90 cmAçık kanal kısımlarının ortalama genişliği.
1,90 mTonozun ortalama iç yüksekliği — içinde yürünebilir.
40 cmTonoz kalınlığı. Moloz taş, bindirme tekniğiyle.
3 cmTabandaki sıvanın kalınlığı: kiremit tozu katkılı, su geçirmez.
3–4 cmZemine oyulmuş çökertme havuzlarının derinliği — suyu arıtır.

Kanal çoğunlukla anakayaya oyularak yapıldı; arazinin uygun olmadığı yerlerde kâgir duvar örüldü, yer yer payandalarla desteklendi. Şehrin içinde ise tamamen yer altından ilerliyordu. Açık kısımların iki yanında, kanal tabanından 80 cm yükseklikte ve 20 cm genişlikte düz sekiler var: bunlar tonozun ayakları. Özgün halinde hattın tamamı tonozla örtülüydü.1

Kanal en geç MS 12. yüzyılda işlevini yitirdi. Kazıda, kanala bitişik mozaik zeminli apsisli bir yapı ve bir mezar mekânı bulundu — bunların, kanalın artık çalışmadığı MS 11.–12. yüzyıl dolaylarına ait olduğu düşünülüyor.1

Dağın adı nereden geliyor?

Amasya'nın iki şehir tarihçisi bu soruda ayrılır. Bu sayfada taraf tutulmuyor.

Mustafa Vâzıh Efendi · 19. yy

İlk Amasya şehir tarihinin yazarı, kendisine sorulan “Ferhat Kayası üzerindeki su kanalı Ferhat'ın delerek açtığı kanal mıdır?” sorusuna şöyle cevap verir:

“Bu kanal, büyük ihtimalle Ferhat'ın açtığı su kanalıdır.”5

Amasya'da Ferhat Kayası'na “Bîsütûn Dağı” ve “Temennâ Dağı” da denildiğini ekler.5

Abdizade Hüseyin Hüsameddin · 20. yy

Bu görüşü tenkit eder. Ona göre ad, efsaneden değil bir komutandan gelir: Ferhad Gâzi.6

1075'te Emir Ahmed Danişmend Gazi Amasya'yı kuşattığında, kollardan birinin başında Ferhad Gâzi vardı; Pont Dağı üzerinden Çakallar mevkiine yöneldi.7 Hüsameddin'e göre bu çarpışmada şehit oldu ve oraya defnedildi. Roma Dönemi'nde dahi Pont Dağı adıyla anılan dağ, bu yüzden Ferhat Dağı olarak anılmaya başlandı.6

Su nereden geliyordu?

Kanalın kaynağı hâlâ kesin değil. İki aday var.1

Şahinkayası · 22 km

Hüseyin Hüsameddin'e göre kaynak, şehre 22 km mesafedeki Akyazı Köyü'nün güneyindeki Şahinkayası'dır. Kanal, Ahırönü'nde Kibrithane'nin güneyinde, kayaya oyulmuş, kenarı 4 m olan dörtgen bir haznede son buluyordu.1

Kırkgöz · 24 km

Gözlek Köyü yakınlarında, Çekerek Çayı tabanında, Ferhat Su yolu ile inşa tekniği ve kotu uyumlu bir kanal bulundu; içinden temiz kaynak suyu akıyordu. Buradan yola çıkanlar, kaynağın şehre 24 km mesafedeki Kırkgöz suyu olduğunu öne sürüyor.1

Her iki ihtimalde de güzergâhın Deliçay'ı bir su köprüsüyle geçmesi gerekir. Böyle bir köprü henüz bulunamadı. Dadı Köyü yakınlarında, Deliçay üzerindeki bir Osmanlı köprüsünün temelleri altında olabileceği düşünülüyor — ama bu, ileride yapılacak arkeolojik çalışmalara kalmış bir soru.1

Dikkat: efsanede Sultan'ın Ferhat'a koştuğu şart Şahinkaya sularını getirmesidir.4 Kaynak tartışmasının adaylarından birinin adı da Şahinkayası.1 İki metin aynı ismi taşıyor — bu sayfa bundan bir sonuç çıkarmıyor, yalnızca yan yana koyuyor.

Gezginler ne kadarını izleyebildi?

Kanal yüzyıllardır Amasya'ya gelen gezginlerin dikkatini çekti. Her biri farklı bir uzunluk takip edebildi — çünkü kanal parça parça toprak altında kalmıştı.1

GezginYılKaydettiği
Tavernier1632 Kayalığın kenarları oyularak 1 mil (~1,6 km) boyunca inşa edilmiş.
Evliya Çelebi1645 Bu su yolu şehrin güney yerleşimini ve oradaki çeşmeleri besliyor.
Ker Porter1819 5 mil (~8 km).
Lennep1854 Amasya'daki en ilginç tarihi eser; yüzyılın ikinci yarısında hâlâ iyi durumda.
Reclus1875–92 Metinde anlatmıyor ama haritasına işliyor.
Cumont Kardeşler1900 Derinliği 1 m'den fazla; 1 fersah (~6,2 km) izlenebiliyor; yalnız kayaya oyma değil, yer yer duvar altyapılı.
1939'da Ferhat Arası: ırmak kıyısındaki yol, at arabaları ve sağda Ferhat Dağı'nın kayalığı
Ferhat Arası, 1939. Kanalın en iyi görüldüğü mevki.1 Fotoğraf: Cemal Işıksel. Hüseyin Menç Arşivi.

Oradayken şunlara bak

Künye

Dönem
Roma Dönemi, MS 1.–2. yüzyıl1
Onarım
MS 3. yüzyıl — Yörgüç Paşa Camii duvarındaki kitabeye göre1
Uzunluk
Yaklaşık 18 km2
Eğim
% 0,071
Kaynağı
Tartışmalı — Şahinkayası ya da Kırkgöz1
İşlevini yitirmesi
En geç MS 12. yüzyıl1
Tescil
1992 — Ankara Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulu1
Kazı
1997 — Amasya Müzesi, Ahmet Yüce başkanlığında1
En iyi görüldüğü yer
Ferhat Arası (Helvacı Mahallesi)1
Konum
40.632782, 35.813988 — OpenStreetMap'ten doğrulandı
Kitapta
Kültürel Miras Boyutuyla Amasya, s. 68

📍 Haritada aç

Kaynaklar

Bu sayfadaki her olgusal bilgi aşağıdaki kaynaklardan birine dayanır.

  1. Feyza Aykutlu, Roma Dönemi Sonuna Kadar Amasya'da Su Yapıları (İstanbul: Yıldız Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023), 197-203.
  2. Kani Kuzucular, Amasya Kentinin Fiziksel Yapısının Tarihsel Gelişimi (İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Doktora Tezi, 1994), 8, 17.
  3. Merve Karakulak, XVIII. Yüzyılın İkinci Yarısında Amasya'nın Gündelik Hayatı (Şer'iyye Sicillerine Göre) (Ordu: Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2022), 19-20.
  4. Mustafa Güler, Amasya Efsaneleri (Amasya: Eser Ofset, 1996), 8-13.
  5. Mustafa Vâzıh Efendi, Amasya Fetvaları ve İlk Amasya Şehir Tarihi (El-Belâbilü'r-Râsiyye fî Riyâzi Mesâili'l-Amâsiyye) (Amasya: Amasya Belediyesi, 2014), 84-85.
  6. Hüseyin Menç, Tarih İçinde Amasya (Amasya: Amasya Belediyesi, 2014).
  7. Fatih Kertil, Büyük Selçuklu Döneminden Osmanlı Yönetimine Kadar Amasya Tarihi (Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2014), 26. — kaynak olarak Abdizade Hüseyin Hüsameddin, Amasya Tarihi, C. 2, s. 166-167.