Kilometrelerce kaya, elde keskiyle oyuldu. Eğim yüz metrede yedi santim.
Ve şehir bu kanalı bir mühendislik eseri olarak değil,
bir aşk hikâyesi olarak hatırladı.
Roma Dönemi · MS 1.–2. yyKayaya oymaFerhat Arası
Ferhat Dağı ve eteğindeki Amasya. Kanal, bu dağın kuzey eteğinde,
soldan sağa doğru şehre iner.1Hüseyin Menç Arşivi.
📜 Belgeler ne diyor?
Antik Çağ'da Amasya'ya içme suyu getirmek için yapılmış,
yaklaşık 18 km uzunluğunda anıtsal bir su sistemi.2
Şehrin batısında, Ferhat Dağı'nın kuzey eteklerinde ve
Amasya–Tokat karayolunun güney kenarında uzanır. Batıda
Helvacı Mahallesi'nden başlayıp doğuya, şehir merkezine doğru
ilerler; en iyi “Ferhat Arası” denilen mevkide görülür.1
İlk yapım evresi Pontus Krallığı ya da Helenistik döneme kadar
uzandırılsa da,3 mimarisi ve mühendisliğiyle büyük ölçüde bir
Roma Dönemi (MS 1.–2. yüzyıl) eseridir. Yakınındaki Yörgüç Paşa
Camii'nin duvarında kullanılmış bir taşın üzerindeki yazıt,
kanalın onarıldığını söyler; bu onarım MS 3. yüzyıla
tarihlenir.1
Amasyalı coğrafyacı Strabon (MÖ 63 – MS 21) kendi şehrini karış karış
anlatır — ama bu kanaldan hiç bahsetmez.1, 2
Kanal, 1992'de tescillendi. 1997'de Amasya Müzesi, Helvacı Mahallesi'ndeki
Ferhat Arası mevkiinde kazı ve temizlik çalışması yürüttü. Bugün bilinenlerin
çoğu o çalışmadan geliyor.1
🗣️ Halk ne anlatır?
Kanal, mimari ihtişamından çok “Ferhat ile Şirin” efsanesine
mekân olmasıyla meşhurdur.4
Ferhat, sarayları süsleyen usta bir nakkaştır. Amasya Sultanı
Mehmene Banu'nun kız kardeşi Şirin'e sevdalanır.
Sultan, Şirin'i vermek istemediği için imkânsız bir şart koşar:
kilometrelerce ötedeki Şahinkaya sularını, koca dağı delerek
Amasya'ya getirecek.
Ferhat dağları yarar. Suyu kente ulaştırmak üzereyken Sultan'ın
gönderdiği cadı tipli bir kadın karşısına çıkar:
Şirin öldü, der — ve ona sahte bir helva sunar.
“Şirin yoksa yaşamak haram” diyen Ferhat, elindeki ağır
külüngü havaya atar. Başına düşen darbeyle can verir.
Feryadı duyan Şirin koşarak gelir; acıya dayanamaz, o da
Ferhat'ın yanında ölür. İki âşık bu dağda yan yana gömülür —
ve dağın adı Ferhat Dağı olur.
Rivayete göre iki mezarın ortasında her bahar iki gül açar; fakat
aralarında beliren “Kara Diken Çalısı” — cadı kadını temsil eder —
kavuşmalarını sonsuza dek engeller.4
kırmızı gül
KARA DİKEN ÇALISI
beyaz gül
Köylerde başka bir su. İlyas köyünde derlenen bir anlatıya göre Azıtepe'de
bir çoban abasını bir su kaynağına tıkar; su da Kaynar'dan, yani Balıklıgöl'den
çıkar. Ferhat'ın Amasya'ya götürmeye çalıştığı su da bu sudur.5
Mânilerde Ferhat. Amasya mânileri cadıyı da susan külüngü de unutmamıştır:
Helvacıda bir cadı / Telef etti Ferhat'ı / Anam bile duymadı / Şu bendeki
feryadı. Bir başkası: Acep Ferhat öldü mü / Külüngün sesi gelmez.6
Mânide geçen “Helvacı”, kanalın başladığı mahallenin de adıdır.1
Bu bölüm halk anlatısıdır, belge değildir.
👁️ Tanıklar ne gördü?
1645 · Evliya Çelebi. Evliya bu anlatıyı Amasya'da duymuştur: Ferhad, Şirin'e
âşık olup aşkından nehri şehir içine akıtmış; dağın adı da ondandır. Sonra bir
gözlem ekler: Hâlâ Ferhad'ın külünklerinin eseri şehrin batısındaki kayalar
üzerinde açıkça görünür.7
Ferhad'ın öldüğü yeri de gösterir. Şehrin yetmiş kadar mesiresinin en meşhuru
Kanlıpınar'dır: bir cadı Ferhad'a «Şirin öldü, daha ne çalışıyorsun?» deyip
Şirin lokması verince Ferhad külüngü havaya atmış, başını altına tutmuştur.
Buraya onun için Kanlı Pınar derler. Mezarlarda da bir sır görür: cadı iki
sevgilinin arasına gömülüdür; üzerlerinde biten güller birbirine sarılırken
bu cadı karının üzerinde biten karaçalı dikenleri aralarına girip bunları
birbirinden ayırır. Acâip sırdır.7
Evliya'nın sözleri Ali Tuzcu'nun derlemesindeki Türkçe çeviriden aktarılmıştır.
Yani güllerle diken motifi en az 1645'ten beri anlatılıyor.
Evliya Çelebi Ferhad'ın su yolunu anlatıyor
Canlandırma
Evliya Çelebi
1611–1682 (?) · Elli yılda on ciltlik Seyahatnâme
EVLİYA ÇELEBİ
Devam etmek için kutuya dokun
Bu bir canlandırmadır. Anlatılanların tamamı Evliya Çelebi'nin
Seyahatnâme'de Ferhad'ın su yolunu andığı yerden, Ali Tuzcu'nun derlemesindeki Türkçe çeviriden gelir;7
sadeleştirildi, hiçbir bilgi eklenmedi. Görsel, yapay zekâyla (Google Gemini) üretilmiş bir canlandırmadır; bağlantı yavaşken yerine 17. yüzyıl kıyafetinden esinlenerek ayrıca çizilmiş bir resim görünür. Ses, yapay zekâyla (ElevenLabs) üretilmiştir; tarayıcı bu dosyaları çalamadığında cihazınızın kendi makine sesi okur. Kimsenin gerçek sesi değildir.
Kayadaki izlere bak
1997 kazısında kaya yüzeyleri incelendi. Sonuç şu:
kanal metal keskilere insan gücüyle vurulmak suretiyle oyulmuştu.1
Yani kilometrelerce kaya — makine yok, patlayıcı yok. Bir adam, bir keski,
bir tokmak. Ve bunu yüz metrede yedi santimlik bir eğimi bozmadan yapmak zorundaydı:
fazla inerse su hızlanıp kanalı aşındırır, az inerse su hiç akmaz.1
Ferhat Arası'nda kanalın açık kısımlarına eğil.
Keski izleri hâlâ orada. Efsane bir adamın dağı delişini anlatıyor.
Kaya da bir şey anlatıyor — ama kaçının delişini?
Nasıl yapılmış?
Aşağıdaki sayılar 1997 kazısının ve rölöve çalışmalarının ölçümleridir.1
% 0,07Kanalın eğimi. Yüz metrede yedi santim.
90 cmAçık kanal kısımlarının ortalama genişliği.
1,90 mTonozun ortalama iç yüksekliği — içinde yürünebilir.
3 cmTabandaki sıvanın kalınlığı: kiremit tozu katkılı, su geçirmez.
3–4 cmZemine oyulmuş çökertme havuzlarının derinliği — suyu arıtır.
Kanal çoğunlukla anakayaya oyularak yapıldı; arazinin uygun olmadığı
yerlerde kâgir duvar örüldü, yer yer payandalarla desteklendi. Şehrin içinde
ise tamamen yer altından ilerliyordu. Açık kısımların iki yanında,
kanal tabanından 80 cm yükseklikte ve 20 cm genişlikte düz sekiler var:
bunlar tonozun ayakları. Özgün halinde hattın tamamı tonozla örtülüydü.1
Kanal en geç MS 12. yüzyılda işlevini yitirdi. Kazıda, kanala bitişik
mozaik zeminli apsisli bir yapı ve bir mezar mekânı bulundu — bunların,
kanalın artık çalışmadığı MS 11.–12. yüzyıl dolaylarına ait olduğu
düşünülüyor.1
Dağın adı nereden geliyor?
Amasya'nın iki şehir tarihçisi bu soruda ayrılır. Bu sayfada taraf tutulmuyor.
Mustafa Vâzıh Efendi · 19. yy
İlk Amasya şehir tarihinin yazarı, kendisine sorulan
“Ferhat Kayası üzerindeki su kanalı Ferhat'ın delerek açtığı kanal mıdır?”
sorusuna şöyle cevap verir:
“Bu kanal, büyük ihtimalle Ferhat'ın açtığı su kanalıdır.”8
Amasya'da Ferhat Kayası'na “Bîsütûn Dağı” ve
“Temennâ Dağı” da denildiğini ekler.8
Abdizade Hüseyin Hüsameddin · 20. yy
Bu görüşü tenkit eder. Ona göre ad, efsaneden değil bir komutandan gelir:
Ferhad Gâzi.9
1075'te Emir Ahmed Danişmend Gazi Amasya'yı kuşattığında, kollardan birinin
başında Ferhad Gâzi vardı; Pont Dağı üzerinden Çakallar mevkiine
yöneldi.10 Hüsameddin'e göre bu çarpışmada şehit oldu ve
oraya defnedildi. Roma Dönemi'nde dahi Pont Dağı adıyla anılan
dağ, bu yüzden Ferhat Dağı olarak anılmaya başlandı.9
Su nereden geliyordu?
Kanalın kaynağı hâlâ kesin değil. İki aday var.1
Şahinkayası · 22 km
Hüseyin Hüsameddin'e göre kaynak, şehre 22 km mesafedeki
Akyazı Köyü'nün güneyindeki Şahinkayası'dır. Kanal, Ahırönü'nde
Kibrithane'nin güneyinde, kayaya oyulmuş, kenarı 4 m olan dörtgen bir
haznede son buluyordu.1
Kırkgöz · 24 km
Gözlek Köyü yakınlarında, Çekerek Çayı tabanında, Ferhat Su yolu ile
inşa tekniği ve kotu uyumlu bir kanal bulundu; içinden temiz kaynak
suyu akıyordu. Buradan yola çıkanlar, kaynağın şehre 24 km mesafedeki
Kırkgöz suyu olduğunu öne sürüyor.1
Her iki ihtimalde de güzergâhın Deliçay'ı bir su köprüsüyle geçmesi
gerekir. Böyle bir köprü henüz bulunamadı. Dadı Köyü yakınlarında,
Deliçay üzerindeki bir Osmanlı köprüsünün temelleri altında olabileceği
düşünülüyor — ama bu, ileride yapılacak arkeolojik çalışmalara kalmış
bir soru.1
Dikkat: efsanede Sultan'ın Ferhat'a koştuğu şart Şahinkaya sularını
getirmesidir.4 Kaynak tartışmasının adaylarından birinin adı da
Şahinkayası.1 İki metin aynı ismi taşıyor — bu sayfa bundan
bir sonuç çıkarmıyor, yalnızca yan yana koyuyor.
Gezginler ne kadarını izleyebildi?
Kanal yüzyıllardır Amasya'ya gelen gezginlerin dikkatini çekti. Her biri
farklı bir uzunluk takip edebildi — çünkü kanal parça parça toprak altında
kalmıştı.1
Gezgin
Yıl
Kaydettiği
Tavernier
1632
Kayalığın kenarları oyularak 1 mil (~1,6 km) boyunca inşa edilmiş.
Evliya Çelebi
1645
Bu su yolu şehrin güney yerleşimini ve oradaki çeşmeleri besliyor.
Ker Porter
1819
5 mil (~8 km).
Lennep
1854
Amasya'daki en ilginç tarihi eser; yüzyılın ikinci yarısında hâlâ iyi durumda.
Reclus
1875–92
Metinde anlatmıyor ama haritasına işliyor.
Cumont Kardeşler
1900
Derinliği 1 m'den fazla; 1 fersah (~6,2 km) izlenebiliyor;
yalnız kayaya oyma değil, yer yer duvar altyapılı.
Ferhat Arası, 1939. Kanalın en iyi görüldüğü mevki.1
Fotoğraf: Cemal Işıksel. Hüseyin Menç Arşivi.
Oradayken şunlara bak
Keski izlerine. Kaya elde, metal keskiyle oyuldu.1
Kanalın iki yanındaki sekilere. Tabandan 80 cm yukarıda, 20 cm
genişliğinde. Üzerlerinde bir zamanlar tonoz vardı.1
Zemindeki dikdörtgen çukurlara. Çökertme havuzları — suyun
tortusu burada dibe çöküyordu.1
Sıvaya. Kırmızımsı olan kısım kiremit tozu katkılı:
Roma'nın su geçirmez sıvası.1
Yörgüç Paşa Camii'nin duvarına. Kanalın onarım kitabesini taşıyan
taş oraya devşirilmiş.1
Dağın kendisine. Adının nereden geldiği hâlâ tartışmalı —
yukarıya bak.8, 9
Künye
Dönem
Roma Dönemi, MS 1.–2. yüzyıl1
Onarım
MS 3. yüzyıl — Yörgüç Paşa Camii duvarındaki kitabeye göre1
Uzunluk
Yaklaşık 18 km2
Eğim
% 0,071
Kaynağı
Tartışmalı — Şahinkayası ya da Kırkgöz1
İşlevini yitirmesi
En geç MS 12. yüzyıl1
Tescil
1992 — Ankara Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulu1
Bu sayfadaki her olgusal bilgi aşağıdaki kaynaklardan birine dayanır.
Feyza Aykutlu, Roma Dönemi Sonuna Kadar Amasya'da Su Yapıları (İstanbul: Yıldız Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023), 197-203.
Kani Kuzucular, Amasya Kenti'nin Fiziksel Yapısının Tarihsel Gelişimi (İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Doktora Tezi, 1994), 8, 17.
Merve Karakulak, XVIII. Yüzyılın İkinci Yarısında Amasya'nın Gündelik Hayatı (Şer'iyye Sicillerine Göre) (Ordu: Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2022), 19-20.
Mustafa Güler, Amasya Efsaneleri (Amasya: Eser Ofset, 1996), 8-13.
Tuğrul Balaban, Amasya Efsane, Menkabe ve Memoratları (Amasya: Amasya Valiliği, 2014), 130, 609. — Anlatı 169, “Balıklı Göl (I)” (Amasya-İlyas).
Ayşe Duvarcı, “Halk Hikâyesinden Mani ve Türkülere Yolculuk: Ferhat ile Şirin”, Uluslararası Amasya Sempozyumu Tarih-Dil-Kültür-Edebiyat (4-7 Ekim 2017) Bildiriler Kitabı, ed. M. Fatih Köksal vd., C. 2 (Amasya: KIBATEK Yayınları, 2017), 952. — Anonim mâniler.
Ali Tuzcu, Seyahatnâmelerde Amasya (Amasya: Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2007), 64, 72, 74. — Evliya Çelebi'nin 1645 ziyareti (64); Ferhad'ın su yolu, külünk izleri ve Kanlıpınar (72); Ferhad'ın ziyaret yeri, cadı ve karaçalı (74).
Mustafa Vâzıh Efendi, Amasya Fetvâları ve İlk Amasya Şehir Tarihi (Belâbilü'r-Râsiye fî Riyâz-ı Mesâili'l-Amâsiyye), haz. Ali Rıza Ayar – Recep Orhan Özel (Amasya: Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2. Basım, 2011), 84-85.
Hüseyin Menç, Tarih İçinde Amasya (Amasya: Amasya Belediyesi, 2018), 6 (“Pont Dağı'ndan Ferhat Dağı'na” bölümü); aynı bilgi Menç'e dayanılarak: Ersel Oltulu, Amasya'nın Anıtsal Eserleri ve Hızır Paşa Külliyesi Restitüsyon ve Koruma Önerisi (İstanbul: Yıldız Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2006), 10. — Oltulu: “Şehrin kuşatılması sırasında şehit düşen Ferhat Gazi'nin anısına, Pon Dağı'nın adının Ferhat Dağı olarak değiştirildiği bilinmektedir.”
Fatih Kertil, Büyük Selçuklu Döneminden Osmanlı Yönetimine Kadar Amasya Tarihi (Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2014), 26. — kaynak olarak Abdizade Hüseyin
Hüsameddin, Amasya Tarihi, C. 2, s. 166-167.