Antik İzler Rotası · 3. durak
Bu yapının adı bir renkten geliyor, girişi ise Anadolu'da başka hiçbir camide yok. İkisini de kapısında görebilirsin.
Yapının Amasya Valisi Seyfeddin Torumtay (Turumtay) tarafından 1266-1267 yıllarında inşa ettirildiği düşünülmektedir.2
Adı iki sebepten gelir: caminin bitişiğinde yer alan türbenin mor firuze rengi çini ve sırlı tuğlalarla süslenmiş olması ve yapının giriş kısmının medrese olarak kullanılması.3
Anadolu'da eyvan şeklinde girişi olan tek camidir ve kıble duvarına dikey uzanan üç nefli bir plana sahiptir.1
Anadolu'da
eyvan şeklinde girişi olan
tek cami.
Kaynak bunu açıkça söylüyor.1
Eyvan, üç tarafı kapalı, bir tarafı tamamen açık, tonozla örtülü bir mekândır. Medreselerin ve kervansarayların avlusuna bakan büyük nişleridir; İran ve Selçuklu mimarisinin imzasıdır. Camilerde ise giriş genellikle taçkapıdır — duvara açılmış, süslü bir kapı.
Burada ise girişin kendisi bir eyvandır: kapı bir düzlemde değil, derin bir boşluğun içindedir. Yukarıdaki fotoğrafta bunu görebilirsin — kemer, duvarın yüzeyinde değil, içeri doğru çekilmiş bir hacmin ağzındadır. Bu, medrese dilinin camiye taşınmasıdır — zaten yapının giriş kısmı da medrese olarak kullanılmıştır.3
Türkçede “gök” aynı zamanda bir renktir. Yapının adı, bitişiğindeki türbeyi kaplayan mor firuze rengi çini ve sırlı tuğlalardan gelir.3
Yukarıdaki şerit temsilîdir — yapıdaki çinilerin ölçülmüş renk değerleri değildir. Kaynak yalnızca “mor firuze” diyor.3
İkincisi banisinden, üçüncüsü onun adından (Seyfeddin) geliyor.3
19. yüzyılda ilk Amasya şehir tarihini yazan Mustafa Vâzıh Efendi, Torumtay Paşa'nın yaptırdığı türbeyi şöyle tarif eder:
Torumtay Paşa, Kâbe'ye benzer bir türbe yaptırdı.
Mustafa Vâzıh Efendi'den aktaran Kültürel Miras Boyutuyla Amasya.4
Bu benzetme boşuna değil. Anadolu türbelerinin çoğu sekizgen gövdeli, konik külahlıdır — sivri, yukarı doğru biten yapılar. Halifet Gazi Türbesi da öyledir. Torumtay Türbesi ise dikdörtgen planlı ve dıştan düz damlıdır: yani bir küp.5 Vâzıh Efendi'nin gördüğü şey budur.
Türbenin kendisi ayrı bir duraktır: Torumtay Türbesi.
Amasya'da başka bir camiye girerken kapıyı düşün: düz bir duvarda, süslü bir çerçeve içinde bir açıklıktır. Sonra buraya gel.
Burada kapıya varmadan önce bir mekâna girersin. Üstün tonozlu, iki yanın kapalı, önün açık. İşte bu eyvandır — ve Anadolu'da girişi böyle kurulmuş başka cami yok.1
Sonra yukarı bak: saçak altındaki kuşakta çini ve sırlı tuğla ara. Yapının adı oradan geliyor.3 Kaç renk sayabiliyorsun?
Bu sayfadaki her olgusal bilgi aşağıdaki kaynaklardan birine dayanır.