Adım Adım Amasya

Antik İzler Rotası · 4. durak

Halifet Gazi Türbesi

Amasya'nın üçüncü fatihi için yapılmış. Dört yüz yıl sonra yıkık halini gören bir padişah, derhal ferman çıkarmış.

1209 · 1225 · 1228 (ihtilaflı) Sekizgen, konik külahlı IV. Murat onarttı
Kare kaide üzerinde sekizgen gövdeli türbe; taş konik külah, mukarnaslı küçük kapı, oyma taş panolar ve bir rozet
Kare kaide, sekizgen gövde, konik külah. Küçük kapının üstünde mukarnaslı bir kavsara, yanlarda oyma taş panolar ve bir rozet.1 Bu biçim, Anadolu türbesinin alışılmış hâlidir — Torumtay Türbesi ile karşılaştırın. TTK Arşivi (Kültürel Miras Boyutuyla Amasya, Fotoğraf-20).

📜 Belgeler ne diyor?

Türbe, 1225 yılında vefat eden ve Amasya'nın üçüncü fatihi olarak anılan Halifet Gazi için yaptırılmıştır.2

Kare kaide üzerinde sekizgen gövdeli, içten kubbe, dıştan konik külahla örtülü bir yapıdır.1

Amasya'ya gelen IV. Murat, türbenin yıkık hâlini görünce derhal ferman yayınlayıp tamir ettirmiş ve yanına medrese yapılmasını emretmiştir.2

Ölüm yılında da kaynaklar ayrılıyor. Duman'a göre Halifet Gazi 1225'te daha önce yaptırdığı medreseye vakıf yaptırmış, 1232'deki Gürcistan seferinde şehit düşmüştür.3

Hangi yıl yapıldı?

Kitap bu konuda farklı görüşler bulunduğunu açıkça söylüyor.2 Bu sayfada taraf tutulmuyor.

1209 dolayları

Türbe, 1209 tarihli Halifet Gazi Medresesi ile aynı dönemde yapılmış olabilir.2

1225

Türbe, Halifet Gazi'nin vefat ettiği yıl olan 1225'te yapılmış olabilir.2

1228

Alan Yönetim Planı, tarihi bir tahmin olarak değil okuma olarak verir: “kitabesinden 1228 yılında inşa edildiği anlaşılmaktadır”.4

Üç görüş arasındaki fark yirmi yıl ve aslında bir soru: türbe adamın ölümünden önce mi hazırdı — yani bir külliyenin parçası olarak mı yapılmıştı — yoksa ölümünden sonra mı yapıldı? Kaynaklar bunu çözmüyor; bu sayfa da çözmüş gibi yapmıyor.

Ama bir fark var. İlk iki görüş çıkarıma dayanıyor: biri medresenin tarihinden, öteki Halifet Gazi'nin ölüm yılından yola çıkıyor.2 Üçüncüsü ise yapının kendi kitabesini okuduğunu söylüyor.4 Bir kitabe okuması, ilke olarak çıkarımdan güçlüdür; yine de kitap ve öteki kaynaklar 1228'i kullanmadığı için künyede üçü birden duruyor.

Bir ipucu daha: Duman'ın verdiği ölüm yılı (1232) doğruysa, kitabedeki 1228, türbenin Halifet Gazi henüz hayattayken yapıldığı anlamına gelir.3, 4 Bu bir ihtimaldir, kesin sonuç değil.

Bir padişah, bir yıkıntı

Amasya tarihçisi Mustafa Vâzıh Efendi'ye dayanan kayda göre olay şöyle gelişmiş:

Amasya'ya gelen IV. Murat, türbenin yıkık hâlini görünce derhal ferman yayınlayıp tamir ettirmiş ve yanına medrese yapılmasını emretmiştir.

Mustafa Vâzıh Efendi'den aktaran Kültürel Miras Boyutuyla Amasya.2

Burada dikkat çekici olan aciliyet. Kayıt “derhal” diyor: padişah yapıyı görüyor ve yerinde karar veriyor. Halifet Gazi dört yüz yıl önce ölmüş bir komutandır — ama şehrin fethiyle anıldığı için türbesinin yıkıklığı, devleti temsil eden kişi için kabul edilemez görünmüştür.

👁️ Tanıklar ne gördü?

Bir çocukluk anısı · Mustafa Vâzıh Efendi. Amasya'nın ilk şehir tarihini yazan Vâzıh Efendi, Halifet Gazi'yi çocukken kendi gözüyle gördüğünü anlatır: Halifet Gazi, çevre yörelerde fetih hareketlerindeyken şehit olunca al kaput içinde ve kılıcı ile birlikte sarayındaki hücresine konuldu. Çocukluğumuzda onun bu durumunu görürdük. Fakat şimdi yetkililer naaşını türbeye çevirdiler.2

IV. Murat'ın ziyaretini de onun kaleminden okuyoruz. Bağdat seferine giderken Amasya'ya gelen padişaha şehit Halifet Gazi'nin sarayı hücresinde çürümeyip aynen durduğu bildirilir; padişah hemen ziyarete gidip Fatiha okur. Sarayın yıkık dökük hâlini görünce de derhal ferman çıkarır: saray temizlenecek, yirmi otuz kadar medrese odası yapılacak, birkaç mezra ve köy vakfedilip bir müderris görevlendirilecektir.2

Vâzıh'ın kendi metninde padişahın gördüğü yıkıntı, naaşın durduğu saraydır; kitabın özetinde ise “türbe” diye geçer. Naaşın çürümediği ise bir tanığın inandığı ve aktardığı şeydir; bu sayfa onu ne doğrular ne küçümser.

Bir Selçuklu emiri, bir Romalı kadının lahdinde

Türbenin ortasında, Halifet Gazi'nin mumyalanmış naaşını korumak için kullanılmış mermer bir lahit durur. Üzerinde eroslar, kanatlı medusalar ve kıvrımlı bir elbise giymiş, uyuyan bir kadın tasviri vardır. Çobanoğlu'na göre bu, Roma dönemine ait bir kadın lahdidir: Romalılar çağında mezar olarak kullanılmış, Selçuklular zamanında da aynı amaçla kullanılmıştır.5

Yüzyıllar arayla iki ölü, aynı taş yatak. Amasya'da katmanlar bazen üst üste değil, iç içe durur.

Aşağıdan yukarıya

Bu dört adım, Torumtay Türbesi'nde hiç yoktur: orada plan dikdörtgen, örtü içten beşik tonoz, dıştan düz damdır.6 Aynı şehirde, elli yıl arayla, iki bambaşka tercih.

Kapının üstündeki kavsaraya bak

Türbenin kapısı küçüktür — eğilerek girilir. Üstüne bak: mukarnaslı bir kavsara var; yani kapı kemerinin içi, birbirinin üstüne binen küçük petek hücrelerle doldurulmuştur.

Sonra yanlardaki oyma taş panolara ve rozete bak. Bunlar Selçuklu taş işçiliğinin imzasıdır. Fotoğraftaki hâliyle bugünkü hâlini karşılaştırabilirsin: hangi yüzey aşınmış, hangisi onarılmış?

En son yukarı bak ve külahı gör. Sonra Torumtay Türbesi'ne yürü — doğrulanmış koordinatlara göre yaklaşık 260 metre. Orada külah aramana gerek yok, çünkü yok.6

Oradayken şunlara bak

Künye

Kimin için
Halifet Gazi — Amasya'nın üçüncü fatihi, ölümü 12252; Duman'a göre 12323
İçinde
Roma dönemine ait mermer bir kadın lahdi5
Tarih
Tartışmalı — 1209 dolayları, 12252 ya da kitabesine göre 12284
Plan
Kare kaide üzerinde sekizgen gövde1
Örtü
İçten kubbe, dıştan konik külah1
Onarım
IV. Murat'ın fermanıyla; yanına medrese yapılması da emredildi2
Konum
40.649207, 35.823053 — OpenStreetMap'ten doğrulandı
Kitapta
Kültürel Miras Boyutuyla Amasya

📍 Haritada aç 🚶 Google ile yol tarifi 🚶 Yandex ile yol tarifi

Kaynaklar

Bu sayfadaki her olgusal bilgi aşağıdaki kaynaklardan birine dayanır.

  1. Zeynep Küpra Ketil, Amasya Türbeleri (Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019), 11-12, 24-25.
  2. Mustafa Vâzıh Efendi, Amasya Fetvâları ve İlk Amasya Şehir Tarihi (Belâbilü'r-Râsiye fî Riyâz-ı Mesâili'l-Amâsiyye), haz. Ali Rıza Ayar – Recep Orhan Özel (Amasya: Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2. Basım, 2011), 56-57.
  3. Ülkü Duman, Anadolu Selçukluları Devrinde Amasya Şehri (Niğde: Niğde Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2010), 35. — Halifet Gazi'nin 1225 vakfı ve 1232 Gürcistan seferinde şehit düşmesi.
  4. Amasya Harşena Dağı ve Pontus Kral Kaya Mezarları Alan Yönetim Planı ve UNESCO Dünya Mirası Başvuru Dosyası (Amasya: Amasya Belediyesi, 2022), 78. — “2.3.2.4. Bağlantı Noktası 4”: “kitabesinden 1228 yılında inşa edildiği anlaşılmaktadır” kaydı ve kümbetin cephe tarifi.
  5. Kevser Çobanoğlu, Anadolu Selçuklu Dönemi Amasya Medreseleri (Sivas: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019), 32-33. — Türbedeki Roma dönemi lahdi.
  6. Tolga Aydın, Amasya Tekkeleri (Bursa: Bursa Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019), 61.
Yapım tarihi tartışmalı. Kaynaklar üç ayrı yıl veriyor; sayfa üçünü de gösteriyor, taraf tutmuyor. IV. Murat onarımının yılı ise elimizdeki kaynakta verilmemektedir.

Rotada devam et

Antik İzler · 4. durak / 12