Anadolu türbelerinin neredeyse hepsi sekizgen gövdeli ve konik külahlıdır.
Bu bir küp. Farkı görmek için yanındaki
türbelere bakmak yeter.
1278–1279Seyfeddin TorumtayKılıçarslan Türbesi
İkisi yan yana. Solda türbe ve kemerli nişi, sağda
Gökmedrese'nin eyvan cephesi; aralarında
devasa silindirik köşe payandası. Türbenin damı düz —
konik bir külah aramayın.1TTK Arşivi (Kültürel Miras Boyutuyla Amasya, Fotoğraf-22).
📜 Belgeler ne diyor?
Halk arasında “Kılıçarslan Türbesi” olarak da bilinen
yapı, 1278-1279 yıllarında Amasya Valisi Seyfeddin Torumtay
tarafından kesme taştan inşa ettirilmiştir.1
Dikdörtgen planlı, iki katlı, içten beşik tonoz, dıştan düz dam
örtülü bir yapıdır.2
İçerisinde Torumtay'ın, çocuklarının ve torunlarının mezarları
bulunmaktadır.3
Türbenin sahibi anlatıyor
Canlandırma
Seyfeddin Torumtay
Amasya Valisi · türbenin bânîsi
SEYFEDDİN TORUMTAY
Devam etmek için kutuya dokun
Bu bir canlandırmadır. Torumtay'ın ağzından verilen her bilgi
aşağıdaki kaynaklara dayanır; üslup kurgudur, bilgi değil.
Çizim 13. yüzyıl Selçuklu giyim kuşamından esinlenerek ayrıca
çizilmiştir. Ses, cihazınızın kendi makine sesidir.
Anlattıkları nereye dayanıyor?
Saraya alınması, Moğol istilasından sonra Abaka Han döneminde
Amasya valiliğine getirilmesi ve yaklaşık otuz yıl bu görevde
kalması — kaynak 6.4
Türbeyi 1278-1279'da kesme taştan yaptırması —
kaynak 1.1
Yapının planı ve örtüsü, ve kayıp onarım kitabesi —
kaynak 2.2
İçeride kendisinin, çocuklarının ve torunlarının mezarlarının
bulunması — kaynak 3.3
Neden farklı görünüyor?
Bu türbeyi Amasya'daki ötekilerin yanına koyun; fark hemen çıkar.
Bu farkı ilk fark eden biz değiliz. 19. yüzyılda ilk Amasya şehir tarihini
yazan Mustafa Vâzıh Efendi yapıyı şöyle tarif etmiş:
Torumtay Paşa, Kâbe'ye benzer bir türbe yaptırdı.
Mustafa Vâzıh Efendi'den aktaran
Kültürel Miras Boyutuyla Amasya.6
Benzetmenin sebebi mimari: küp gövde ve düz dam. Vâzıh Efendi
inanç bakımından bir iddia ortaya atmıyor; gördüğü şekli tarif
ediyor.
Yerinde olmayan kitabe
Türbenin bir onarım kitabesi vardı. Hakkı Önkal'ın aktardığına göre
içeride, güney pencerenin üzerinde, talik hatla yazılmıştı ve
şunu söylüyordu:
1309 / 1891Onarım yılı (hicrî / milâdî).
II. AbdülhamidOnarımın yapıldığı saltanat dönemi.
Necip BeyOnarımı yaptıran mütevelli.
Talik hatKitabenin yazı türü.
Fakat bu kitabe günümüzde yerinde yoktur.
Kaynak bunu açıkça kaydediyor.2 Yani yukarıdaki dört bilgi,
artık göremeyeceğiniz bir taştan geliyor.
Bu sayfada bir kural var: kitabesi olan yapıda tarih kesin verilir
— çünkü kitabe bir imzadır. Burada imza vardı ve
kayboldu. Bilgiyi elde tutan tek şey, onu yerindeyken okuyup
yazan araştırmacı.
Güney penceresinin üstüne bak
İçeri girebiliyorsan güney penceresini bul ve üstündeki boş
yüzeye bak. Onarım kitabesi orada duruyordu.2
Sonra dışarı çık ve damı ara. Bulamayacaksın — çünkü düz.2
Amasya'da bunun tersini görmek istersen
Halifet Gazi Türbesi'ne git: orada
sekizgen gövde ve konik külah var.5
İkisi arasında elli yıl ve bir tercih farkı var.
Bir de şunu düşün: bu türbenin içinde üç kuşak yatıyor —
Torumtay, çocukları ve torunları.3 Yapı bir kişiye değil,
bir aileye yapılmış.
Oradayken şunlara bak
Düz dama. Konik külah yok.2
Kesme taş işçiliğine.1
İki kata. Yapı iki katlıdır; içten beşik tonozlu.2
Güney penceresinin üstüne. Kayıp kitabenin yeri.2
Bitişikteki Gökmedrese'ye.
Aynı bani, on iki yıl arayla — doğrulanmış koordinatlara göre
aradaki mesafe 32 metre.1, 6
Aradaki silindirik payandaya. Fotoğrafta iki yapının
arasında duran o kalın taş kütle.
Künye
Tarih
1278–12791
Yaptıran
Amasya Valisi Seyfeddin Torumtay1
Halk arasındaki adı
Kılıçarslan Türbesi1
Malzeme
Kesme taş1
Plan
Dikdörtgen, iki katlı; içten beşik tonoz, dıştan düz dam2
Onarım
1309 / 1891 — mütevelli Necip Bey;
kitabesi bugün yerinde değil2
Bu sayfadaki her olgusal bilgi aşağıdaki kaynaklardan birine dayanır.
Kani Kuzucular, Amasya Kentinin Fiziksel Yapısının Tarihsel Gelişimi (İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Doktora Tezi, 1994), 41.
Zeynep Küpra Ketil, Amasya Türbeleri (Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019), 24-25. — Hakkı Önkal'ın tespitine dayanır.
Osman Fevzi Olcay, Amasya Şehri (Amasya: Amasya Belediyesi, 2010), 47.
Kültürel Miras Boyutuyla Amasya (Amasya: Amasya Üniversitesi, BAP Projesi SEB-BAP25-0233, 2026), 19. — “İlhanlılar Dönemi Amasya” bölümü: Seyfeddin Torumtay'ın Sultan Alâeddin Keykubad zamanında saraya alınması, Moğol istilasından sonra Abaka Han döneminde Amasya valiliğine getirilmesi ve bu görevi yaklaşık otuz yıl sürdürmesi.
Tolga Aydın, Amasya Tekkeleri (Bursa: Bursa Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019), 61.
Mustafa Vâzıh Efendi, Amasya Fetvaları ve İlk Amasya Şehir Tarihi (El-Belâbilü'r-Râsiyye fî Riyâzi Mesâili'l-Amâsiyye) (Amasya: Amasya Belediyesi, 2014), 59.
Onarım kitabesi yerinde değil. 1891 onarımına dair bilgi bu yüzden taşa değil, yalnızca literatüre dayanıyor.
