Adım Adım Amasya

Şehzadeler Rotası · 9. durak

Pir Sücaeddin İlyas Türbesi

Anlatıya göre bu şehir bir kere, bir adamın verdiği cevaplar sayesinde yıkımdan kurtuldu. O adam burada yatıyor.

1482 · 1485 Halveti Pirler Parkı

Timur'un imtihanı

Pir Sücaeddin İlyas, asrının âlimlerinden ilmini tamamladıktan sonra Timur'la beraber Şirvan'a gitmiş, orada Şeyh Sadreddin Şirvânî'den feyz aldıktan sonra Amasya'ya dönmüştür.1

Anlatının merkezindeki olay şudur: Timurlenk tarafından Amasya'ya bir ilmî ve siyasî heyet gönderilir — başında Abdülcebbar adlı meşhur bir âlim vardır. Pir İlyas, heyetin sorularına “büyük bir açıklık ve derin bir bilgi ile” cevap verir.

“Bu garip imtihanda takdir toplayan Pir İlyas sayesinde Amasya şehri Topal'ın yıkımından ve halkı da Tatarların tecavüz ve katliamından kurtulmuştur.”2

Bir başka kayıtta olay Timur'un huzurunda geçer: “Timur'la karşılaşan bu mürşit, Timur'un huzurunda büyük bir imtihan devresi geçirdikten sonra, onun her konudaki sorularını cevapsız bırakmamıştır. Büyük mürşidin kemal derecesi Timur tarafından takdir edilip, onun şanı hürmetine Amasya halkına yapmak istediği kötülükten vazgeçmiştir.”1

İki kayıt, imtihanın nerede geçtiği konusunda ayrılıyor: biri Timur'un huzurunda, öteki Amasya'ya gönderilen heyetin karşısında. Bu sayfa ikisini de olduğu gibi veriyor.

📜 Belgeler ne diyor?

Türbe, bilgeliği ve din âlimliği sayesinde Timur'un imtihanından geçerek şehri kurtaran müftü Pir Şücaaddin İlyas adına yapılmıştır.3 Amasya merkezde, Pirler Parkı içindedir ve halk arasında “Yukarı Pirler” olarak da anılır.4

Yapı, Halveti tarikatına bağlı Pir İlyas için ilk olarak 1482'de Gümüşlüzade Ahmed Paşa tarafından tek mekânlı bir oda olarak yaptırılmıştır. Daha sonra 1485'te Sultan II. Bayezid tarafından ortada büyük, yanlarda iki küçük kubbeli kârgir bir yapıya dönüştürülmüştür.3

Kitabesine göre depreme maruz kaldıktan sonra yıkılan yapı; Hurşit Bey'in gayreti, halkın desteği ve II. Abdülhamit'in vakıflarından gelen yardımlarla 1892'de onarım görmüştür. Türbe, Pir İlyas ve talebelerine aittir.3

Kaynaklar arasında ayrılık var. Olcay, türbeyi II. Bayezid'in yaptırdığını yazar ve kitabeyi H. 887 (1482) olarak okur.2 Kitabın dayandığı kayıt ise 1482'yi Gümüşlüzade Ahmed Paşa'ya, 1485'i II. Bayezid'e verir.3 Bu sayfa iki kaydı da gösterir.

🗣️ Halk ne anlatır?

Pir İlyas, Amasya'nın en çok anlatılan velilerinden biridir; Tuğrul Balaban'ın derlemesinde adı onlarca kez geçer.5 Evliya Çelebi de Seyahatnâme'sinde ona dair bir menkabe nakleder.5

En bilinen anlatı, ona neden “Hacı” dendiğini açıklar: her hafta Cuma namazlarını Mekke'de kıldığı söylenir.5

Ziyaret'ten hacca giden bir adam parasını çaldırır, ağlar. Durumu gören biri nereli olduğunu sorar. Adam Amasyalı olduğunu söyler. Karşısındaki şöyle der: “Amasyalı Hacı İlyas her hafta Cuma namazı kılmaya buraya gelir. Sen bu caminin yanında bekle, üç defa ‘Hacı İlyas' diye bağır…”5

Bu bölüm halk anlatısıdır, belge değildir. Pir İlyas'ın soyundan erkek evlat kalmamıştır; ama torunu, Amasyalı şair Mihrî Hatun'dur.2

Türbe kitabesinin Türkçesi

“Şeyhlerin kutbu, en güzel araştırıcı, dünya hayatında ahirete en yakın olan, Gümüş doğumlu, ünlü Şeyh Şücaeddin Pir İlyas — Allah onu yüceltsin, ruhunu şad etsin — için bu türbe yaptırıldı. Binanın yapılış tarihi H. 887'dir.”
H. 887 = M. 1482. Aktaran: Osman Fevzi Olcay, Amasya Şehri.2

Oradayken şunlara bak

Künye

İlk yapı
1482, Gümüşlüzade Ahmed Paşa — tek mekânlı oda3
Bugünkü biçim
1485, Sultan II. Bayezid — üç kubbeli kârgir yapı3
Onarım
1892 — Hurşit Bey, halk ve II. Abdülhamit'in vakıfları3
Halk arasında
Yukarı Pirler4
Vefatı
H. 886 (1481–82)1
Torunu
Şair Mihrî Hatun2
Konum
40.653054, 35.838518 — OpenStreetMap'ten doğrulandı
Kitapta
Kültürel Miras Boyutuyla Amasya, s. 50

📍 Haritada aç

Kaynaklar

Bu sayfadaki her olgusal bilgi aşağıdaki kaynaklardan birine dayanır.

  1. Amasya Ünlüleri (Amasya: Amasya Belediyesi, ts.). — “Pir Şücaeddin İlyas” maddesi.
  2. Osman Fevzi Olcay, Amasya Şehri (Amasya: Amasya Belediyesi, 2010), 123. — “İlyas Pir Şücaeddin” maddesi: “Adı İlyas, lakabı Şücaeddin'dir… ilmini tamamladıktan sonra Timur'la birlikte Şirvan'a gitmiştir.”
  3. Abdulhamit Budak, Bir Şehir Bir Tarikat: Amasya ve Halvetilik (Amasya: Amasya Belediyesi, 2014), 110, 164.
  4. Kültür Portalı, “Pir Sücaeddin İlyas Türbesi” (Erişim 13 Haziran 2025).
  5. Tuğrul Balaban, Amasya Efsane, Menkabe ve Memoratları (Amasya: Amasya Valiliği, 2014), 13. — Evliya Çelebi'nin Seyahatnâme'sinde “Şeyh Hazret-i Pir İlyas-ı Amasyavî” hakkında naklettiği menkabe. Not: Balaban'ın derlemesindeki “Pir İlyas Dede” anlatıları (s. 107 civarı) Taşova-Esençay'daki başka bir zata aittir; bu sayfadaki Pir Sücaeddin İlyas ile karıştırılmamalıdır.