Adım Adım Amasya

Şehzadeler Rotası · 9. durak

Pir Sücaeddin İlyas Türbesi

Anlatıya göre bu şehir bir kere, bir adamın verdiği cevaplar sayesinde yıkımdan kurtuldu. O adam burada yatıyor.

1482 · 1485 Halveti Pirler Parkı

Timur'un imtihanı

Pir Sücaeddin İlyas, asrının âlimlerinden ilmini tamamladıktan sonra Timur'la beraber Şirvan'a gitmiş, orada Şeyh Sadreddin Şirvânî'den feyz aldıktan sonra Amasya'ya dönmüştür.1

Anlatının merkezindeki olay şudur: Timurlenk tarafından Amasya'ya bir ilmî ve siyasî heyet gönderilir — başında Abdülcebbar adlı meşhur bir âlim vardır. Pir İlyas, heyetin sorularına “büyük bir açıklık ve derin bir bilgi ile” cevap verir.

“Bu garip imtihanda takdir toplayan Pir İlyas sayesinde Amasya şehri Topal'ın yıkımından ve halkı da Tatarların tecavüz ve katliamından kurtulmuştur.”2

Bir başka kayıtta olay Timur'un huzurunda geçer: “Timur'la karşılaşan bu mürşit, Timur'un huzurunda büyük bir imtihan devresi geçirdikten sonra, onun her konudaki sorularını cevapsız bırakmamıştır. Büyük mürşidin kemal derecesi Timur tarafından takdir edilip, onun şanı hürmetine Amasya halkına yapmak istediği kötülükten vazgeçmiştir.”1

İki kayıt, imtihanın nerede geçtiği konusunda ayrılıyor: biri Timur'un huzurunda, öteki Amasya'ya gönderilen heyetin karşısında. Bu sayfa ikisini de olduğu gibi veriyor.

📜 Belgeler ne diyor?

Türbe, bilgeliği ve din âlimliği sayesinde Timur'un imtihanından geçerek şehri kurtaran müftü Pir Şücaaddin İlyas adına yapılmıştır.3 Amasya merkezde, Pirler Parkı içindedir ve halk arasında “Yukarı Pirler” olarak da anılır.4

Yapı, Halveti tarikatına bağlı Pir İlyas için ilk olarak 1482'de Gümüşlüzade Ahmed Paşa tarafından tek mekânlı bir oda olarak yaptırılmıştır. Daha sonra 1485'te Sultan II. Bayezid tarafından ortada büyük, yanlarda iki küçük kubbeli kârgir bir yapıya dönüştürülmüştür.3

Kitabesine göre depreme maruz kaldıktan sonra yıkılan yapı; Hurşit Bey'in gayreti, halkın desteği ve II. Abdülhamit'in vakıflarından gelen yardımlarla 1892'de onarım görmüştür. Türbe, Pir İlyas ve talebelerine aittir.3

Kaynaklar arasında ayrılık var. Olcay, türbeyi II. Bayezid'in yaptırdığını yazar ve kitabeyi H. 887 (1482) olarak okur.2 Kitabın dayandığı kayıt ise 1482'yi Gümüşlüzade Ahmed Paşa'ya, 1485'i II. Bayezid'e verir.3 Bu sayfa iki kaydı da gösterir.

🗣️ Halk ne anlatır?

Pir İlyas'a bağlanan kerametler yüzyıllardır anlatılır. Evliya Çelebi Amasya'yı gezerken onun için “Birçok kerametleri söylenir” diye yazar ve birini de kaydeder:5

“…öldüğü vakit, ölü yıkayıcı, vücudunu yıkarken teneşire eğri komuş, hemen aziz, mübarek ellerile teneşiri doğrultmuş.”5

Aynı keramet, bugün de. Evliya'nın 1645'te kaydettiği bu anlatı,5 Tuğrul Balaban'ın 2014'te yayımlanan derlemesinde iki ayrı ağızdan yeniden karşımıza çıkar. Amasyalı bir anlatıcının aktardığında cenaze bir bağda, ağaçların altında yıkanırken bir dal kırılıp düşer; Pir İlyas birden doğrulur, dalı yakalayıp kenara koyar ve yeniden uzanır. Taşova-Esençaylı bir anlatıcının aktardığında ise teneşirin ayağı kımıldar; cenaze düşmek üzereyken Pir İlyas teneşiri eliyle tutar: Sonra herkes anlamış ki o gerçekten yetişmiş bir zat.6

Esençay'daki aynı anlatıcıya göre ona “Hacı” denmesinin sebebi de her hafta Cuma namazını Mekke'de kılmasıdır.6 Hikâyesi şöyle:

Ziyaret'ten hacca giden bir adam parasını çaldırır, ağlar. Durumu gören biri nereli olduğunu sorar. Adam Amasyalı olduğunu söyler. Karşısındaki şöyle der: “Amasyalı Hacı İlyas her hafta Cuma namazı kılmaya buraya gelir. Sen bu caminin yanında bekle, üç defa ‘Hacı İlyas' diye bağır…”6

Bu bölüm halk anlatısıdır, belge değildir. Esençay anlatılarında adı “Pir İlyas Dede” ve “Hacı İlyas” diye geçer;6 Evliya da şehirdeki imaretini “Pir İlyas Dede İmareti” diye anar.5 Pir İlyas'ın soyundan erkek evlat kalmamıştır; ama torunu, Amasyalı şair Mihrî Hatun'dur.2

👁️ Tanıklar ne gördü?

1645 · Evliya Çelebi. Eylül ortasında Amasya'ya gelen Evliya, Pir İlyas'ın yüksek ve dünyayı seyreden yerde gömülü olduğunu yazar. Mezarı dileği olanların ziyaret yeridir; tekkesini ve imaretini Sultan Bayezid Han yaptırmıştır, vakıfları çok olduğu için gelip geçene nimeti boldur.5

Evliya mezarı ziyaret edince ruhu için hatim okumaya başlar. Mezarın duvarında bir kâğıda yazılmış beyitler vardır; ilki şöyle biter: Hızır ol ona her vartada ya Hızır İlyas.5

Evliya'nın sözleri Ali Tuzcu'nun derlemesindeki Türkçe çeviriden aktarılmıştır.

Evliya Çelebi Pîr İlyas'ı anlatıyor

Canlandırma
Evliya Çelebi 1611–1682 (?) · Elli yılda on ciltlik Seyahatnâme
EVLİYA ÇELEBİ

Devam etmek için kutuya dokun

Bu bir canlandırmadır. Anlatılanların tamamı Evliya Çelebi'nin Seyahatnâme'de Pîr İlyas'ı andığı yerden, Ali Tuzcu'nun derlemesindeki Türkçe çeviriden gelir;5 sadeleştirildi, hiçbir bilgi eklenmedi. Görsel, yapay zekâyla (Google Gemini) üretilmiş bir canlandırmadır; bağlantı yavaşken yerine 17. yüzyıl kıyafetinden esinlenerek ayrıca çizilmiş bir resim görünür. Ses, yapay zekâyla (ElevenLabs) üretilmiştir; tarayıcı bu dosyaları çalamadığında cihazınızın kendi makine sesi okur. Kimsenin gerçek sesi değildir.

Türbe kitabesinin Türkçesi

“Şeyhlerin kutbu, en güzel araştırıcı, dünya hayatında ahirete en yakın olan, Gümüş doğumlu, ünlü Şeyh Şücaeddin Pir İlyas — Allah onu yüceltsin, ruhunu şad etsin — için bu türbe yaptırıldı. Binanın yapılış tarihi H. 887'dir.”
H. 887 = M. 1482. Aktaran: Osman Fevzi Olcay, Amasya Şehri.2

Oradayken şunlara bak

Künye

İlk yapı
1482, Gümüşlüzade Ahmed Paşa — tek mekânlı oda3
Bugünkü biçim
1485, Sultan II. Bayezid — üç kubbeli kârgir yapı3
Onarım
1892 — Hurşit Bey, halk ve II. Abdülhamit'in vakıfları3
Halk arasında
Yukarı Pirler4
Vefatı
H. 886 (1481–82)1
Torunu
Şair Mihrî Hatun2
Konum
40.653054, 35.838518 — OpenStreetMap'ten doğrulandı
Kitapta
Kültürel Miras Boyutuyla Amasya, s. 50

📍 Haritada aç 🚶 Google ile yol tarifi 🚶 Yandex ile yol tarifi

Kaynaklar

Bu sayfadaki her olgusal bilgi aşağıdaki kaynaklardan birine dayanır.

  1. Osman Fevzi Olcay, Amasya Meşhurları, haz. Turan Böcekçi (Amasya: Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, ts.), madde 137. — “Pir Şücaeddin İlyas” maddesi. Kitapta basılı sayfa numarası yoktur; yer, kitabın kendi madde numarasıyla gösterildi.
  2. Osman Fevzi Olcay, Amasya Şehri (Amasya: Amasya Belediyesi, 2010), 123. — “İlyas Pir Şücaeddin” maddesi: “Adı İlyas, lakabı Şücaeddin'dir… ilmini tamamladıktan sonra Timur'la birlikte Şirvan'a gitmiştir.”
  3. Abdulhamit Budak, Bir Şehir Bir Tarikat: Amasya ve Halvetilik (Amasya: Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2015), 110, 164.
  4. Kültür Portalı, “Pir Sücaeddin İlyas Türbesi” (Erişim 13 Haziran 2025).
  5. Ali Tuzcu, Seyahatnâmelerde Amasya (Amasya: Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2007), 64, 70, 73-74. — Evliya Çelebi'nin Amasya'ya gelişi (64), şehrin imaretleri arasında “Pir İlyas Dede İmareti” (70) ve “Şeyh Hazretleri Pîr İlyas” maddesi: mezarı, teneşir kerameti, Sultan Bayezid Han'ın yaptırdığı tekke ve imaret, mezarın duvarındaki beyitler (73-74).
  6. Tuğrul Balaban, Amasya Efsane, Menkabe ve Memoratları (Amasya: Amasya Valiliği, 2014), 107, 576-577, 598. — Anlatı 103-104, “Pir İlyas Dede” (kaynak kişi Nezire Sarıboğa, Taşova-Esençay): Cuma namazı ve teneşir; anlatı 143, “Pir İlyas” (kaynak kişi İhsan Buğuş, Amasya): Timur'un soruları ve bağda yıkanırken yakalanan dal. Balaban ilk iki anlatıyı ayrı bir başlık altında verir; teneşir kerameti, Evliya Çelebi'nin Amasyalı Pir İlyas için kaydettiği kerametle aynıdır.

Rotada devam et

Şehzadeler Rotası · 9. durak / 14