Su ve Şifa Rotası · 3. durak
Bu hamamı kimin yaptırdığını biliyoruz. Ama asıl bildiğimiz, yüz yıl önce onu kimin işlettiği, kimin külhanını yaktığı ve yanındaki kahvede kimlerin oturduğu.
Hamam Mustafa Paşa Mahallesi'ndedir ve Mehmed Paşa Camii'nin güney tarafında yer alır. Yapı, klasik bir Osmanlı hamam mimarisinin tekrarıdır.1
Adını banisinden alır: ilk defa Yörgüç Paşazade Mustafa Bey tarafından yaptırıldığı için “Mustafa Bey Hamamı” diye tanınır.1
Amasya'da sık yaşanan depremlerden olumsuz etkilenmiş ve harap duruma düşmüştür. 1830 yılında büyük bir tamirat görmüş ve tekrar hizmete açılmıştır.1
Banisi konusunda kaynaklar birleşiyor; yıl konusunda bir yıl fark var. Bu sayfada taraf tutulmuyor.
Pars Tuğlacı'nın Osmanlı Şehirleri'ne dayanarak verilen tarih: hamam 1436'da Yörgüç Paşazade Mustafa Bey tarafından yaptırılmıştır.1
Kani Kuzucular, ayakta duran yapıları dönemlere göre sıralarken Mustafa Bey Hamamı'nı 1437 yapımı olarak kaydeder.2
Amasyalı Osman Fevzi Olcay, doğup büyüdüğü Sofu-zade Mahallesi'ni anlatırken bu hamamı da anlatır. Anlattıkları belge değil hatırattır; ama bir hamamın gündelik hayatını başka hiçbir kaynak bu kadar yakından göstermiyor.3
“Karabaracıoğlu Hamamcı Hacı Ali Hafız Ağa: hayırsever, cömert, komşu canlısı, çok temiz ve alicenap bir zattı.
Hacı Hafız Ağa Selağzı Mevkiindeki Sinan Hamamı ile Bimarhane önündeki Mustafa Bey Hamamı'nı işletirdi. Bu hamamların her ikisi de Hafız Ağa'nın idaresinde olup kadınlar bölümünü eşi Ayşe Hanım idare ederdi.
Akşam olup hamam kapandıktan sonra her iki hamamın hizmetlileri, gece nöbetinde külhanı, durumuna bakarak yakarlardı.”
Osman Fevzi Olcay, Amasya Hatıraları.3
Olcay, mahallenin çocukluk coğrafyasını da çiziyor: Bimarhane'nin, Mustafa Bey Hamamı'nın ve Çevikçe Mektebi'nin ön sahası onların “belli başlı oyun sahaları”ydı. Hamamın tam karşı köşesinde Mumcu Hakkı'nın evi vardı.3
“Mustafa Bey Hamamıyla, hamamın külhan kısmı arasında yüksek bir kahve vardı. Akşamları ara sıra bu kahveye çıkardık.
Kahvenin müdavimleri genellikle Hint tavuğu ve Hint horozu meraklıları ve avcılardı. Her gece bu kahvede mutlaka toplanırlar, bazı gecelerde horozları getirip, almacasına horoz dövüştürdükleri de olurdu.”
Osman Fevzi Olcay, Amasya Hatıraları.3
Bir hamamın en az görünen ama en çok çalışan yeri külhandır — suyun ısıtıldığı ocaklık. Olcay'ın anlattığına göre buranın külhanı gece nöbetiyle, durumuna bakılarak yakılırdı:3 yani biri bütün gece ateşin başındaydı.
Yapının arkasına dolaş. Külhan tarafı genellikle caddeden uzak, alçak, is tutmuş bölümdür; yakıt oradan girer. Olcay'ın çocukken çıktığı o “yüksek kahve” de hamamla külhan arasındaydı.3
Kahve gitti, horozlar gitti. Ama hamamla külhan arasındaki o boşluk hâlâ orada.
Sivas vilayet salnamelerine göre Amasya sancak merkezindeki hamam sayısı şöyle seyretmiş:1
| Salname yılı | Hamam |
|---|---|
| 1875 | 19 |
| 1876 | 22 |
| 1880 | 19 |
| 1882 | 14 |
| 1883 | 14 |
| 1888 | 14 |
1903 ve 1907'de Amasya sancağı genelinde 130 han ve 54 hamam kayıtlıdır.1 Bu rotadaki dört hamam, o sayıdan geriye kalanlardır.
Osmanlı'da hamam türleri de ayrılırdı: kadın ve erkek için ayrı bölümleri olanlara “çifte hamam”, mahallelerde yalnız kadınlara ayrılanlara “avret”, çarşıda erkekler için yapılanlara “rical hamamı” denirdi.1
Bu sayfadaki her olgusal bilgi aşağıdaki kaynaklardan birine dayanır.
