Adım Adım Amasya

Yalıboyu Rotası · 9. durak

Yalıboyu Evleri

Amasya'nın kartpostalı bu. Ama asıl mesele şu: bu evler kendi ağırlıklarını suyun üstüne taşırıyor — ve bunu ahşaptan iki desteğe borçlular.

18.–19. yüzyıl Ahşap çatkı, kerpiç dolgu Surların temeli üzerinde
Kaya yüzünün altında, ırmak kıyısında sıra sıra dizilmiş çıkmalı ahşap evler; yukarıda kayaya oyulmuş kral mezarları
Şerit. Evler ırmakla kaya arasındaki dar bandı boydan boya doldurur — kaynağın dediği gibi “dar ve uzun bir şerit”.1 Yukarıda kayaya oyulmuş kral mezarları. Üst katların ırmağa doğru taştığına dikkat edin.2 Hüseyin Menç Arşivi; baskıdaki kırmızı ton gri tonlamaya çevrilmiştir.

📜 Belgeler ne diyor?

Yalıboyu evleri, Amasya'daki sivil mimari örneklerinin en güzellerindendir. Türklerin Anadolu'ya geldikten sonra oluşturdukları bu mimari yapının örneklerini başka illerde de görmek mümkündür.3

Ahşap oldukları için uzun ömürlü olamayan bu yapılardan günümüze kadar gelebilenler, Amasya'da Yeşilırmak ile Harşena Dağı arasındaki dar ve uzun şeritte, tarihî kent surlarının temelleri üzerinde bulunmaktadır.1

Genellikle bodrum üzeri bir veya iki katlıdır ve yörenin geleneksel “ahşap çatkı arası kerpiç dolgu” tekniğiyle inşa edilmiştir.4

Evi suyun üstüne taşıran şey

eliböğründe

Konutların nehre bakan cepheleri, “eliböğründe” adı verilen ahşap desteklerle ırmağa doğru taşırılmıştır (cumbalı/çıkmalı).2

Adı bile vücut diliyle anlatıyor: elini böğrüne koymuş bir insan gibi, duvardan çıkıp yukarıyı destekleyen eğik ahşap payanda. Üst kat duvardan dışarı çıkar; altındaki boşluğu bu destek tutar.

Kaynak bunun iki kazanç sağladığını söylüyor:2

Daha çok iç mekânÜst kat aşağıdan daha geniş olur; dar arsada alan kazanılır.
Manzaraya yönelmeKonut ırmağa doğru döner; oturma odası suyun üstünde olur.

Yani cumba süs değil, dar arsanın çözümüdür. Irmakla kaya arasında yer yoktu; ev yukarıya ve suya doğru büyüdü.

Nasıl yapılmış?

Bu tekniğin bedeli de kaynakta yazılı: “ahşap oldukları için uzun ömürlü olamayan” yapılar.1 Bugün gördüğünüz sıra, yanmadan ve yıkılmadan kalabilmiş olanlardır.

👁️ Tanıklar ne gördü?

1555 · Hans Dernschwam. Bugünkü evlerden çok önce gelen Dernschwam, vadinin iki yakasına kurulmuş şehri hiç beğenmemişti: Vadinin iki tarafında kurulmuş olan Amasya, kerpiçten yapılmış, kırlangıç yuvası gibi birbiri üstüne yığılmış evlerden meydana gelmiş fakir bir şehir.5

20. yüzyıl başı · W. J. Childs. Aynı vadiye şüpheyle yaklaşan İngiliz gezgin başka türlü yazar: Amasya'ya Küçük Asya'nın en romantik ve en pitoresk şehri denir. Şehri gördükten sonra da ekler: Anlatılanların yerin hakkını bile vermediğini hissettim ve görüşlerinden şüphe ettiğim kişilerden içimden özür diledim.5

Aynı yamaç, aynı ırmak; seyyahın gözü de çağıyla birlikte değişiyor. Childs'ın yolculuğunun tarihi tartışmalıdır; ayrıntısı Seyyahlar sayfasında. Dernschwam'ın sözleri Ali Tuzcu'nun derlemesindeki Türkçe çeviriden aktarılmıştır; Childs'ın sözleri kitabın İngilizce aslından çevrilmiştir.

Cumbanın altına bak

Karşı kıyıdan ya da Alçak Köprü'den evlere bakın. Üst kat alt kattan daha ileride. Şimdi o çıkmanın altına bakın: duvardan çıkıp yukarıyı tutan eğik ahşap destekleri göreceksiniz. Onların adı eliböğründe.2

Sonra aşağıya, temele bakın. Kaynağa göre bu evler eski kent surlarının temelleri üzerinde duruyor.1 Su hizasındaki taş örgü ile üstteki ahşap arasındaki sınırı bulabilir misiniz? O sınır yüzyıllar arasındaki sınırdır.

Ve bir tanesinin altında kemerler göreceksiniz: Hazeranlar Konağı. O kemerler kayıkhanedir — Yalıboyu'nda ayakta kalan tek örnek.4

Oradayken şunlara bak

Künye

Dönem
18.–19. yüzyıl
Konum
Yeşilırmak ile Harşena Dağı arasındaki dar ve uzun şerit1
Temel
Tarihî kent surlarının temelleri1
Kat düzeni
Bodrum üzeri bir veya iki kat4
Teknik
Ahşap çatkı arası kerpiç dolgu4
Cephe
“Eliböğründe” desteklerle ırmağa taşan cumbalar2
Koordinat
40.6562, 35.832 — taslak koordinat
Kitapta
Kültürel Miras Boyutuyla Amasya

Yalıboyu Evleri tek bir yapı değil, bir sıradır; bu yüzden tek bir koordinatla gösterilmesi doğası gereği yaklaşıktır. Serinin ortasındaki Hazeranlar Konağı OSM'de 40.652291, 35.829787 noktasındadır.

📍 Haritada aç 🚶 Google ile yol tarifi 🚶 Yandex ile yol tarifi

Kaynaklar

Bu sayfadaki her olgusal bilgi aşağıdaki kaynaklardan birine dayanır.

  1. Ahmet Yüce, Amasya Hazeranlar Konağı (Ankara: Amasya Valiliği Kültür Yayınları, 2001), 7-8.
  2. Doğan Kuban, Sanat Tarihimizin Sorunları (Ankara: Çağdaş Yayınları, 1975), 194.
  3. Orkan Zeynel Güzelci, Amasya Yalıboyu Evleri Üzerine Bir Biçim Grameri Çalışması (İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2012), 15.
  4. Amasya Harşena Dağı ve Pontus Kral Kaya Mezarları Alan Yönetim Planı ve UNESCO Dünya Mirası Başvuru Dosyası (Amasya: Amasya Belediyesi, 2022), 72.
  5. Ali Tuzcu, Seyahatnâmelerde Amasya (Amasya: Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2007), 49, 323. — Hans Dernschwam (49) ve W. J. Childs (323). Childs'ın sözleri aslından: W. J. Childs, Across Asia Minor on Foot, 2. basım (Edinburgh ve Londra: William Blackwood and Sons, 1917), 71-72.
Koordinat yaklaşıktır. Yalıboyu Evleri tek bir yapı değil, ırmak boyunca uzanan bir konaklar dizisidir; harita iğnesi bir noktayı değil, bölgeyi gösterir.

Rotada devam et

Yalıboyu · 9. durak / 9